Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

तमसातीरवासः

Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens

पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।

paurā hy ātma-kṛtād duḥkhād vipramocyā nṛpātmajaiḥ |

na tu khalv ātmanā yojyā duḥkhena pura-vāsinaḥ ||2.46.23||

حقّاً ينبغي لأبناء الملك أن يخلّصوا أهل المدينة من الألم الذي جلبوه على أنفسهم؛ ولكن لا يليق أن يُشرك سكان الحاضرة في المعاناة بسببنا.

पौराःcitizens
पौराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपौर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)
आत्मकृतात्self-caused
आत्मकृतात्:
Hetu-apādāna (हेतु/अपादान)
TypeAdjective
Rootआत्मन् + कृत (प्रातिपदिक)
Formसमासः: आत्मना कृतम् (तृतीया-तत्पुरुष); नपुंसकलिङ्ग (दुःखम् implied) / अथवा पुंलिङ्ग (दुःखात् सह), पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; विशेषणम् (दुःखात्)
दुःखात्from suffering
दुःखात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन
विप्रमोच्याःto be freed/released
विप्रमोच्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि-प्र-√मुच् (धातु)
Formतव्यत्/य-प्रत्ययान्त (gerundive: ‘to be released’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विधेय-विशेषणम् (पौराः)
नृपात्मजैःby the king's sons
नृपात्मजैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootनृप + आत्मज (प्रातिपदिक)
Formसमासः: नृपस्य आत्मजाः (षष्ठी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोधार्थक-अव्यय (but)
खलुcertainly
खलु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootखलु (अव्यय)
Formनिपात (particle), निश्चयार्थ (certainly/indeed)
आत्मनाby oneself
आत्मना:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
योज्याःto be subjected/joined
योज्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु)
Formतव्यत्/य-प्रत्ययान्त (gerundive: ‘to be joined’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; निषेधेन सह विधेय-विशेषणम् (पुरवासिनः)
दुःखेनwith suffering
दुःखेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
पुरवासिनःcity-dwellers
पुरवासिनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुर + वासिन् (प्रातिपदिक)
Formसमासः: पुरे वासिनः (सप्तमी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

The prince should deliver the citizens from the sufferings caused by themselves but should not make them suffer on their account.

C
citizens (paurāḥ/puravāsinaḥ)

FAQs

Rāja-dharma: rulers (and princes) exist to relieve public distress, not to transfer their private burden onto the people.

As Rama prepares for exile, he reflects that the citizens should not be forced into further suffering because of his departure.

Protective leadership and accountability—placing the welfare of subjects above personal circumstance.