Shloka 53

Adhyaya 75 — The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Sanskrit

तमुद्यतं सा पितरं विवाहाय महामुने ।

उवाच कन्या यत्किञ्चित् प्रश्रयावनतानना ॥

Transliteration

tam udyataṃ sā pitaraṃ vivāhāya mahāmune / uvāca kanyā yatkiñcit praśrayāvanatānanā

Translation

أيها الحكيم العظيم، لما رأتِ الفتاةُ أباها مستعدًّا للزواج، نطقتْ بكلماتٍ يسيرة—بتواضع، ووجهُها مطأطأ حياءً.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• उद्यतम्: ready/prepared
• उद्यतम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: उद्यत (कृदन्त; उद्-यम् धातु)
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (तम्/पितरम्)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• पितरम्: father
• पितरम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विवाहाय: for marriage
• विवाहाय: Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
• Type: Noun
• Root: विवाह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन; प्रयोजनार्थ (for the purpose of)

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महामुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (महान् मुनिः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• कन्या: the maiden
• कन्या: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यत्: whatever
• यत्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अनिश्चितार्थक (whatever)

• किञ्चित्: anything/something
• किञ्चित्: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: किञ्चित् (सर्वनाम/अव्ययवत्)
• Form: अनिश्चितपरिमाणवाचक अव्यय (indefinite particle: ‘something/at all’)

• प्रश्रय-अवनत-आनना: she whose face was bowed in humility
• प्रश्रय-अवनत-आनना: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: प्रश्रय + अवनत + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समास (प्रश्रयेण अवनतम् आननं यस्याः सा)

Speakers

• Mārkaṇḍeya (narrator); maiden addressing her father

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Family dharma
• Modesty and respectful speech
• Marriage timing
• Narrative etiquette

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text models dharmic communication: even when requesting a change, one approaches elders with praśraya (humility) and restraint.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita/narrative ethics in social life (āśrama-dharma context).

What is the esoteric significance?

The lowered face signifies ego-softening; in ritual transitions, inner disposition (bhāva) is portrayed as crucial alongside external rites.