Shloka 12

Adhyaya 63 — The Birth of Svarocis and the Rescue of Manoramā: The Astra-Heart and the Healing of Curses

Sanskrit

किमेतदिति तेनोक्ते वीरवाक्ये महात्मना । ततः सा कथयामास श्वासाक्षेपप्लुताक्षरम् ॥

Transliteration

kim etad iti tenokte vīravākye mahātmanā / tataḥ sā kathayāmāsa śvāsākṣepaplutākṣaram

Translation

فلما تكلّم عظيمُ النفس بكلماتٍ بطولية سائلاً: «ما هذا؟»، شرعتْ تروي قصتها، وحروفها متقطعة تغمرها شهقاتُ الأنفاس.

Word by Word

• किम्: what
• किम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom/Acc), एकवचनम्; प्रश्नवाचक-सर्वनाम

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; निर्देशवाचक

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्ययम्

• तेन: by him
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; सर्वनाम

• उक्ते: when (it was) said
• उक्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘उक्ते (सति)’ लोकेटिव्-अब्सोल्यूट्

• वीर-वाक्ये: in the heroic words
• वीर-वाक्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः; नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• महात्मना: by the great-souled one
• महात्मना: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• ततः: then, thereafter
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रम/हेतुवाचक-अव्ययम् (then/thereupon)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• कथयामास: told, related
• कथयामास: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कथय् (धातु; णिच्)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• श्वास-आक्षेप-प्लुत-अक्षरम्: (speech) with syllables broken by gasps and sobs
• श्वास-आक्षेप-प्लुत-अक्षरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: श्वास (प्रातिपदिक) + आक्षेप (प्रातिपदिक) + प्लुत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + अक्षर (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष-समासः; नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (वाक्यस्य/कथनस्य)

Speakers

• Hero/protagonist and the maiden

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Crisis narration
• Compassionate listening
• Trauma markers in speech

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Righteous action is coupled with inquiry and listening: the protector seeks understanding (‘kim etat’) before acting, indicating discernment (viveka) rather than impulsive force.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna (didactic narrative) supporting vaṃśa/character portrayal; not a direct sarga/pratisarga/manvantara segment.

What is the esoteric significance?

The maiden’s breath-broken speech suggests prāṇa disturbance under fear; restoration of order begins by re-establishing coherent narration—turning chaos into intelligible dharma-grounded response.