Shloka 87

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

मुसलो लूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे ।

अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव ॥

Transliteration

musalo lūkhale strīṇām āsyā tadvad udumbare | avaskare mantraṇaṃ ca yakṣaitad upakṛt tava ||

Translation

المِدَقُّ والمِهراسُ الخاصّان بالنساء إذا تُرِكا غيرَ طاهرَين، وكذلك القَذَرُ على شجرةِ الأُدُمْبَرَا؛ والتشاورُ همسًا في وسطِ القُمامة—يا يَكْشَا، فهذا ما يَخْدُمُكَ ويُسْنِدُكَ.

Word by Word

• मुसलः: pestle
• मुसलः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुसल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• लूखले: in the mortar
• लूखले: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लूखल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• आस्याः: mouth/face
• आस्याः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आस्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘mouth/face’ (contextual)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धित-प्रातिपदिक)
• Form: उपमानार्थक-अव्यय (indeclinable: ‘likewise’)

• उदुम्बरे: in/on the udumbara tree
• उदुम्बरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उदुम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• अवस्करे: in the rubbish/filth
• अवस्करे: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अवस्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• मन्त्रणम्: consultation, plotting
• मन्त्रणम्: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्त्रण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘consultation/plotting’

• च: and
• च: समुच्चय (Samuccaya/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• यक्ष: O Yakṣa!
• यक्ष: सम्बोधन (Sambodhana/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: यक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; demonstrative ‘this’

• उपकृत्: beneficial, helpful
• उपकृत्: विधेय-विशेषण (Predicate adjective/विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उपकृ (धातु) + क्त (कृदन्त प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘helped/benefited’

• तव: for you/your
• तव: सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

Speakers

• Didactic voice addressing a Yakṣa/inauspicious presence

Shakti Aspects

• Alakṣmī implied

Key Themes

• Śauca (purity)
• Domestic cleanliness
• Social secrecy/gossip (as decline-marker)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Unclean domestic spaces and degrading social behaviors (like secretive whispering around refuse—symbolic of low conduct) are presented as conditions that nourish misfortune.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ancillary dharma-ācāra material.

What is the esoteric significance?

Refuse symbolizes saṃskāra-waste (unprocessed negativity). ‘Mantraṇa amid refuse’ points to intentions formed in impurity—choices made from tamas—strengthening inauspicious currents.