Shloka 7

Adhyaya 1 — Jaimini’s Questions on the Mahabharata and the Origin of the Wise Birds

Sanskrit

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् ।

कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम् ॥

Transliteration

dharmaśāstram idaṃ śreṣṭham arthaśāstram idaṃ param |

kāmaśāstram idaṃ cāgryaṃ mokṣaśāstraṃ tathottamam ||

Translation

«هذا كتابٌ جليلٌ في الدهرما؛ وهذا كتابٌ أسمى في الأَرثا. وهو أيضًا كتابٌ رائدٌ في الكاما، وكذلك كتابٌ لا يُجارى في الموكشا.»

Word by Word

• धर्म-शास्त्रम्: the treatise on dharma
• धर्म-शास्त्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (धर्मस्य शास्त्रम्)

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम; विशेषण-प्रयोगः

• श्रेष्ठम्: excellent
• श्रेष्ठम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण-प्रयोगः

• अर्थ-शास्त्रम्: the treatise on artha
• अर्थ-शास्त्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अर्थस्य शास्त्रम्)

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम; विशेषण-प्रयोगः

• परम्: supreme
• परम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण-प्रयोगः

• काम-शास्त्रम्: the treatise on kāma
• काम-शास्त्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कामस्य शास्त्रम्)

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम; विशेषण-प्रयोगः

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात

• अग्र्यम्: foremost
• अग्र्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अग्र्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण-प्रयोगः

• मोक्ष-शास्त्रम्: the treatise on mokṣa
• मोक्ष-शास्त्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मोक्षस्य शास्त्रम्)

• तथा: likewise
• तथा: Anvaya-dyotaka (अन्वय-द्योतक)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; तथार्थक-अव्यय (correlative ‘likewise’)

• उत्तमम्: best, highest
• उत्तमम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण-प्रयोगः

Speakers

• Not explicitly specified in the provided verse alone (context-dependent within Adhyāya 1 framing narration/dialogue).

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Puruṣārthas (dharma-artha-kāma-mokṣa)
• Scope and authority of Purāṇic teaching
• Ethics and liberation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse asserts the Purāṇa’s comprehensiveness: it is presented as a guide for all four human aims (puruṣārthas). Ethically, it implies that a complete life integrates righteous conduct (dharma), responsible prosperity (artha), regulated enjoyment (kāma), and ultimately liberation (mokṣa), rather than treating them as mutually exclusive.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

This verse is meta-textual (a self-description of the work’s scope) rather than a direct instance of the pañcalakṣaṇa topics. Indirectly, it frames that the Purāṇa will cover dharma and mokṣa-oriented instruction alongside material and social order, within which pañcalakṣaṇa materials (especially manvantara and vaṃśānucarita) are typically embedded.

What is the esoteric significance?

Esoterically, the four śāstras can be read as four harmonized disciplines of the person: moral purification (dharma), mastery of means and governance of life-force/resources (artha), refinement of desire into aesthetic and relational order (kāma), and transcendence of egoic limitation (mokṣa). The claim ‘this text is all of these’ signals an integrative path where worldly life is not rejected but oriented toward liberation.