Shloka 17
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च । नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे,बुद्धि ही शब्द आदि गुणोंको श्रोत्र आदि इन्द्रियोंके पास बार-बार ले जाती है और बुद्धि ही मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंको विषयोंके पास पुनः-पुनः खींच ले जाती है; यदि इनके साथ बुद्धि न रहे तो इन्द्रियोंद्वारा शब्द आदि विषयोंका अनुभव कैसे हो सकता है ।। इन्द्रियाणि नरे पठच षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ पुनरष्टमम् मनुष्यके शरीरमें पाँच इन्द्रियाँ हैं। छठा तत्त्व मन है। सातवाँ तत्त्व बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्म बताया गया है
nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca | nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe || indriyāṇi nara pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate | saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamam ||
قال فياسا: لا ينبغي أن تُلقَّن هذه التعاليم لمن ليس بعالم حقًّا، ولا لمن لا انضباط له ولا يسلك السبيل. ولا تُعلَّم للحاسد، ولا لذي العقل المعوجّ، ولا لمن يعمل من غير إرشادٍ صحيح. في الإنسان خمسُ قوى للحسّ؛ والمبدأ السادس يُسمّى الذهن (manas). والسابع هو العقل المميِّز (buddhi)، والثامن هو «عارف الحقل» (kṣetrajña).
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage teaches two linked points: (1) sacred or subtle knowledge should be given only to a qualified recipient—one who is disciplined, non-envious, straightforward, and guided by instruction; (2) the human constitution can be analyzed as five senses, mind as the sixth, intellect as the seventh, and the conscious knower (kṣetrajña) as the eighth—highlighting the hierarchy from sensory experience to inner discernment and finally to the witnessing self.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission (who should or should not be taught) and then states a doctrinal enumeration of the inner principles of a person—senses, mind, intellect, and the kṣetrajña—framing the discussion as a disciplined teaching meant for suitable students.