Shloka 43
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा तथा द्रोणविषयकप्रश्नाः
Dhṛtarāṣṭra’s Fainting and Questions Concerning Droṇa
परामप्यापदं प्राप्प स कथं निहत: परै: । जो बड़ी-से-बड़ी आपत्ति पड़नेपर भी रणमें अपने शौर्यके कारण शत्रुको भयवश पीठ नहीं दिखा सकते थे, वे विपक्षियोंद्वारा किस प्रकार मारे गये? || ४२ ई ।। एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छास्वापत्सु संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca | parām apy āpadaṃ prāpya sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ | etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya ||
قال دِهْرِتَرَاشْتْرَا: «حتى بعد أن لاقى أفدحَ الكوارث، كيف قُتِل بيد العدو؟ ذاك الذي، بقوة بأسه، لا يمكن أن يُكرَه على إظهار ظهره في القتال خوفًا—كيف تمكّن محاربو الخصم من قتله؟ أخبرني يا سَنْجَيَا: ماذا ينبغي للرجل النبيل أن يفعل حين تُضيّق عليه الشدائد القاسية واليأس؟»
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical inquiry: in extreme adversity (āpada), what conduct befits an ārya (a noble person). It links nobility with steadfastness, courage, and right action under pressure, rather than panic or dishonorable retreat.
Dhṛtarāṣṭra, hearing of battlefield reversals, questions Saṃjaya about how a renowned warrior—one who would not turn his back in fear—could nevertheless be killed by the opposing side, and asks for guidance on what noble action is in such dire circumstances.