Adhyaya 85
द्रोणेन सात्यकिपीडनम् — Yudhiṣṭhira’s Charge to Sātyaki amid Droṇa’s Onslaught
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṅgrāma (Episode: Sātyaki pressed by Droṇa; Pāṇḍava mobilization; counsel to aid Arjuna)
Chapter 85 opens with Dhṛtarāṣṭra asking how Yuyudhāna (Sātyaki) restrained Bhāradvāja Droṇa in battle. Saṃjaya describes an intense exchange: Droṇa, seeing his forces being struck down by Sātyaki, advances personally; Sātyaki meets him with rapid volleys, and both trade disabling arrow-storms. The Kaurava side exults as Sātyaki becomes pressured; Yudhiṣṭhira, hearing the ominous roar and recognizing the danger, orders allied chariots to rush toward Sātyaki’s sector and urges Dhṛṣṭadyumna to move decisively against Droṇa. The narrative then widens to depict Droṇa’s overwhelming performance against multiple allied contingents, using hospitality metaphors for his effortless reception of attackers and solar imagery for his arrows’ heat. Amid the broader crisis, Yudhiṣṭhira turns to Sātyaki with an ethical-strategic appeal: as a steadfast ally comparable in valor to the foremost heroes, Sātyaki must undertake the urgent task of reaching and protecting Arjuna, who is isolated within dense enemy screens. The chapter concludes with the directive to penetrate the hostile formation and demonstrate appropriate martial conduct in engagement with major chariot-warriors.
Chapter Arc: प्रातःकाल की शांति में युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से पूछते हैं—“मधुसूदन! क्या आपकी रात्रि सुख से बीती? क्या आपका ज्ञान-मन प्रसन्न है?”—और सभा का ध्यान युद्ध से पहले के इस क्षणिक विराम पर टिक जाता है। → श्रीकृष्ण भी युधिष्ठिर का कुशल-क्षेम पूछते हैं; क्षत्ता (विदुर/धर्मराज के मंत्री-स्वरूप) राज्य-प्रकृतियों/व्यवस्थाओं के उपस्थित होने की सूचना देता है। अनेक क्षत्रिय-श्रेष्ठ युधिष्ठिर की सेवा में आते हैं। एक ही आसन पर श्रीकृष्ण और सात्यकि का बैठना संकेत देता है कि आज का दिन केवल शस्त्र का नहीं, नीति और प्रतिज्ञा का भी है—क्योंकि अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) का भार पूरे शिविर के हृदय पर है। → सभा में युधिष्ठिर के कथन पर श्रीकृष्ण मेघ-गर्जन-सी वाणी में निर्णायक आश्वासन देते हैं: देवता-इन्द्र सहित भी यदि रक्षा को उतर आएँ, तब भी जयद्रथ आज संकुल रण में यम-राजधानी को प्राप्त होगा; और अर्जुन उसे मारकर ही लौटेगा—राजा, शोक-रहित और भय-रहित रहो। → कृष्ण-वाक्य से युधिष्ठिर की डगमगाती आशंका स्थिर होती है; शिविर का मनोबल प्रतिज्ञा की सिद्धि पर टिक जाता है और नेतृत्व-विश्वास पुनः स्थापित होता है। → अब प्रश्न केवल ‘क्या’ नहीं, ‘कैसे’ है—द्रोण की चक्रव्यूह-सी रचना और कौरव-रक्षा-घेरा भेदकर अर्जुन जयद्रथ तक पहुँचेगा या नहीं, यह अगले प्रसंग में रणभूमि तय करेगी।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें युधिष्ठिरके सुसज्जित होनेसे सम्बन्ध रखनेवाला बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८२ ॥ अपना छा | अत-४-#क+ तग्रय्शीतितमो<ध्याय: अर्जुनकी प्रतिज्ञाको सफल बनानेके लिये युधिष्ठिरकी श्रीकृष्णसे प्रार्थना और श्रीकृष्णका उन्हें आश्वासन देना संजय उवाच ततो युधिष्छिरो राजा प्रतिनन्द्य जनार्दनम् । उवाच परमप्रीत: कौन्तेयो देवकीसुतम्
قال سانجيا: ثم إنّ الملك يودهيشتيرا، ابن كونتي، وقد غمر الفرح قلبه، حيّا جاناردانا—كريشنا ابن ديفكي—تحية إجلال، ثم خاطبه.
Verse 2
सुखेन रजनी व्युष्टा कच्चित् ते मधुसूदन । कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत,“मधुसूदन! क्या आपकी रात सुखपूर्वक बीती है? अच्युत! क्या आपकी सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियाँ प्रसन्न हैं?”
«يا مادوسودانا، هل مضت ليلتك في راحة؟ يا أتشيوتا، أكلُّ قواك الإدراكية صافية هادئة؟»
Verse 3
वासुदेवो5पि तद्युक्त पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरम् । ततश्न प्रकृती: क्षत्ता न्यवेदयदुपस्थिता:
قال سانجيا: وكذلك فاسوديفا (شري كريشنا)، على ما يليق بالمقام، سأل يودهيشتيرا. ثم دخل حاجب القصر وأخبر أن كبار رجال الدولة—الوزراء، والقائد، وسائر أصحاب المناصب—قد حضروا وينتظرون الإذن بالمثول.
Verse 4
अनुज्ञातश्व राज्ञा स प्रावेशयत तं जनम् । विराटं भीमसेनं च धृष्टद्युम्नं च सात्यकिम्
قال سانجيا: فلما أذن الملك، أدخل البوّاب أولئك القوم: فيراتا، وبهيمسينا، ودهريشتاديومنَ، وساتياكي، ومعهم سائر قادة الحلفاء وأبناء دروبادي.
Verse 5
चेदिपं धृष्टकेतुं च द्रुपदं च महारथम् | शिखण्डिनं यमौ चैव चेकितानं सकेकयम्
قال سانجيا: وبعد أن صدر إذن الملك، أدخل البوّاب ملك تشيدي دهريشتاكيتو، والمحارب العظيم على العربة دروبادا، وشيكاندين، والتوأمين (ناكولا وسهاديفا)، وتشيكيتانا، وأمير كيكيا—ومعهم سائر أبطال الحلفاء الذين جاؤوا للمثول بين يدي الملك.
Verse 6
युयुत्सुं चैव कौरव्यं पाञ्चाल्यं चोत्तमौजसम् । युधामन्युं सुबाहुं च द्रौपदेयांश्व॒ सर्वश:
قال سنجيا: «وكذلك يويوتصو من سلالة الكورو، وأوتّامَوجَس بطل البانشالا؛ ويودهامانيو وسوباهو؛ وجميع أبناء دروبدي أيضًا—فلما نالوا إذن الملك أدخلهم حاجبُ الباب جميعًا إلى الداخل.»
Verse 7
एते चान्ये च बहव: क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम् । उपतस्थुर्महात्मानं विविशुश्चासने शुभे,ये तथा और भी बहुत-से क्षत्रियशिरोमणि महात्मा युधिष्ठिरकी सेवामें उपस्थित हुए और सुन्दर आसनपर बैठे
قال سنجيا: «هؤلاء، ومعهم كثير من الكشاتريا الآخرين، تقدّموا ليقوموا بخدمة العظيم النفس، “ثور الكشاتريا” (يودهيشثيرا)، ثم دخلوا وجلسوا على المقعد المبارك الحسن.»
Verse 8
एकस्मिन्नासने वीरावुपविष्टौ महाबलौ । कृष्णश्न युयुधानश्व महात्मानौ महाद्युती,महाबली और महातेजस्वी महात्मा श्रीकृष्ण और सात्यकि ये दोनों वीर एक ही आसनपर बैठे थे
قال سنجيا: «وعلى مقعدٍ واحد جلس بطلان عظيمَا القوة: كريشنا ويويودهانا (ساتياكي)، كلاهما عظيم النفس متلألئ البهاء.»
Verse 9
ततो युधिष्ठिरस्तेषां शृण्वतां मधुसूदनम् | अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षमाभाष्य मधुरं वच:,तब युधिष्ठिरने उन सब लोगोंके सुनते हुए कमलनयन भगवान् मधुसूदनको सम्बोधित करके मधुर वाणीमें कहा--
ثم إن يودهيشثيرا، والجموعُ تُصغي، خاطب مدهوسودانا—كريشنا ذا العينين كاللوتس—وتكلم معه بكلامٍ لطيفٍ عذب.
Verse 10
एकं॑ त्वां वयमाश्रित्य सहस्राक्षमिवामरा: । प्रार्थयामो जयं युद्धे शाश्वतानि सुखानि च
قال سنجيا: «إننا نعتمد عليك وحدك—كما تلجأ الآلهة إلى إندرا ذي الألف عين—ونبتهل أن ننال الظفر في هذه الحرب، وأن ننال كذلك سعادةً دائمة.»
Verse 11
त्वं हि राज्यविनाशं च द्विषद्धिश्न निराक्रियाम् क्लेशांश्व विविधान् कृष्ण सर्वास्तानपि वेद न:
قال سانجيا: «يا كريشنا، إنك تعلم حقّ العلم كلَّ ما حلّ بنا—كيف أفضى أعداؤنا إلى خراب مملكتنا، وأذاقونا المهانة، وأنزلوا بنا ألوانًا شتّى من العذاب.»
Verse 12
त्वयि सर्वेश सर्वेषामस्माकं भक्तवत्सल | सुखमायत्तमत्यर्थ यात्रा च मधुसूदन,“भक्तवत्सल सर्वेश्वर! मधुसूदन! हम सब लोगोंका सुख और जीवन-निर्वाह पूर्णरूपसे आपके ही अधीन है
قال سانجيا: «يا ربَّ الجميع، يا من يحنو على عباده المخلصين! يا مدهوسودانا! إن صلاحنا جميعًا—سعادتنا بل واستمرار حياتنا—متعلّق بك وحدك تعلّقًا تامًّا.»
Verse 13
स तथा कुरु वार्ष्णेय यथा त्वयि मनो मम । अर्जुनस्य यथा सत्या प्रतिज्ञा स्थाच्चिकीर्षिता,4वार्ष्णेय! हमारा मन आपमें ही लगा हुआ है। अतः आप ऐसा करें, जिससे अर्जुनकी अभीष्ट प्रतिज्ञा सत्य होकर रहे
قال سانجيا: «يا وارشنيّا (كريشنا)، افعلْ ما يجعل قلبي ثابتًا عليك، وما يُثبّت نذر أرجونا الذي عزم عليه حتى يقوم حقًّا ويصدق.»
Verse 14
स भवांस्तारयत्वस्माद् दुःखामर्षमहार्णवात् । पार तितीर्षतामद्य प्लवो नो भव माधव
وتضرّع سانجيا إلى ماذافا: «ليتك تُعبر بنا هذا المحيط العظيم من الحزن والغيظ المتّقد. ولنا جميعًا، نحن الراغبين اليوم في بلوغ الشاطئ الآخر، كنْ سفينتنا. أنت وحدك من يجب أن يخلّصنا من هذا الخطر.»
Verse 15
न हि तत् कुरुते संख्ये रथी रिपुवधोद्यत: । यथा वै कुरुते कृष्ण सारथिर्यत्नमास्थित:,'श्रीकृष्ण! संग्राममें शत्रुवधके लिये उद्यत हुआ रथी भी वैसा कार्य नहीं कर पाता, जैसा कि प्रयत्नशील सारथि कर दिखाता है
قال سانجيا: «يا كريشنا، في زحمة القتال لا يقدر حتى الفارسُ على العربة، المتأهّب لقتل العدو، أن ينجز ما ينجزه كريشنا السائقُ حين يبذل جهده بيقظةٍ وحزم.»
Verse 16
यथैव सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीन् जनार्दन । तथैवास्मान् महाबाहो वृजिनात् त्रातुमहसि
قال سانجيا: «يا جاناردانا، كما أنك تحمي آل فِرِشْني في كل نازلة، كذلك أنت، يا عظيم الساعدين، ينبغي أن تُنقذنا من هذا الخطر.»
Verse 17
त्वमगाधे5प्लवे मग्नान् पाण्डवान् कुरुसागरे । समुद्धर प्लवो भूत्वा शड्खचक्रगदाधर
قال سانجيا: «يا ربَّ من يحمل الصدفة والقرص والهراوة! لقد غاص الباندافا في بحر الكورو العميق الذي لا شاطئ له، ولا قارب فيه. فكن أنتَ نفسَك طَوفَهم، وارفعهم وأنقذهم من هذا الخطر.»
Verse 18
नमस्ते देवदेवेश सनातन विशातन । विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,'शत्रुनाशक! सनातन देवदेवेश्वर! विष्णो! जिष्णो! हरे! कृष्ण! वैकुण्ठ! पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है
السلام عليك، يا إله الآلهة، يا الأزلي، يا مُبيد الشر! يا فيشنو، يا جِشنو، يا هَري، يا كريشنا، يا فايكونثا، يا بُروشوتّما—لكَ أقدّم السجود والتحية.
Verse 19
नारदस्त्वां समाचख्यौ पुराणमृषिसत्तमम् | वरदं शार््रिणं श्रेष्ठ तत् सत्यं कुरू माधव
قال سانجيا: «يا ماذافا، لقد أعلن الحكيم الإلهي نارادا أنك نارايانا الأزلي، أسمى الحكماء وأفضلهم؛ الأعلى، واهب النِّعَم، حامل قوس شارِنغا. يا ماذافا، اجعل قوله حقًّا واقعًا.»
Verse 20
इत्युक्त: पुण्डरीकाक्षो धर्मराजेन संसदि । तोयमेघस्वनो वागम्मी प्रत्युवाच युधिछ्िरम्
قال سانجيا: لما قال دهرما-راجا يودهيشثيرا ذلك في المجلس الملكي، أجابه كريشنا ذو العينين كاللوتس (بوندارِيكاكشا)، المشهور بحسن البيان، بصوت عميق رنّان كصوت سحابة مثقلة بالمطر.
Verse 21
वायुदेव उवाच सामरेष्वपि लोकेषु सर्वेषु न तथाविध: । शरासनधर: कश्चिद् यथा पार्थो धनञज्जय:
قال فايوديفا: «أيها الملك، حتى عبر العوالم كلها—بل حتى في خِضَمِّ المعركة—لا يُعثر على رامٍ من ذلك الصنف؛ ولا أحد يحمل القوس بمثل تلك البراعة كما يفعل بارثا دهننجايا (أرجونا)، ابن كونتي».
Verse 22
वीर्यवानस्त्रसम्पन्न: पराक्रान्तो महाबल: । युद्धशौण्ड: सदामर्षी तेजसा परमो नृणाम्,वे शक्तिशाली, अस्त्रज्ञानसम्पन्न, पराक्रमी, महाबली, युद्धकुशल, सदा अमर्षशील और मनुष्योंमें परम तेजस्वी हैं
قال فايُو: «إنه موفور البأس، تامّ المعرفة بالسلاح؛ شجاع عظيم القوة. ماهر متوقد في القتال، لا يطيق الضيم، وهو بين الناس أسبقهم بهاءً وتألّقًا.»
Verse 23
स युवा वृषभस्कन्धो दीर्घबाहुर्महाबल: । सिंहर्षभगति: श्रीमान् द्विषतस्ते हनिष्यति
إنه فتى عريض المنكبين كالثور، طويل الذراعين عظيم القوة. مشيته سامية كمشية الأسد، وهو ذو بهاء ونعمة؛ فلذلك سيقتل أعداءك لا محالة.
Verse 24
अहं च तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन: । धार्तराष्ट्रस्य सैन्यानि धक्ष्यत्यग्निरिवेन्धनम्
قال فايوديفا: «وأنا أيضًا سأفعل ما يجعل أرجونا، ابن كونتي، يُحرق جيوش سلالة دريتاراشترا كما تلتهم النار الوقود.»
Verse 25
अद्य तं॑ पापकर्माणि क्षुद्रें सौ भद्रघातिनम् । अपुनर्दर्शनं मार्गमिषुशि: क्षेप्स्यतेडर्जुन:
اليوم سيقذف أرجونا بسهامه جايدراتها—ذلك الوضيع صاحب الأعمال الآثمة، قاتل أبهيمانيو ابن سوبهادرا—إلى طريقٍ لا رجعة منه، حيث لا يعود المرء بعده ليرى هذا العالم مرة أخرى.
Verse 26
तस्याद्य गृध्रा: श्येनाश्न चण्डगोमायवस्तथा । भक्षयिष्यन्ति मांसानि ये चान्ये पुरुषादका:,आज गीध, बाज, क्रोधमें भरे हुए गीदड़ तथा अन्य नरभक्षी जीव-जन्तु जयद्रथका मांस खायेंगे
قال فايُو: «اليوم ستلتهم النسور والصقور، ومعها بناتُ آوى الشرسة، وسائرُ المخلوقات الآكلة للناس، لحمَه.» إن هذا القول يُبرز فظاعة الميدان أخلاقياً: فالعدوان الآثم لا ينتهي إلى شرف، بل إلى مهانة أن يصير المرء جيفةً تُقتات—تحذيراً صارماً من عاقبة الأدهرما في الحرب.
Verse 27
यद्यस्य देवा गोप्तार: सेन्द्रा: सर्वे तथाप्यसौ । राजधानीं यमस्याद्य हत: प्राप्स्यति संकुले
ولو أن الآلهة جميعاً—وفيهم إندرا—جاؤوا حُماةً له، فإنه مع ذلك سيُقتل اليوم في زحمة القتال، وسيبلغ لا محالة مدينة يَما الملكية. إن هذا القول يبرز حتمية الموت المقدَّر حين تنضج حركة الكارما وثِقَلُ المآل الأخلاقي للحرب.
Verse 28
निहत्य सैन्धवं जिष्णुरद्य त्वामुपयास्यति । विशोको विज्वरो राजन् भव भूतिपुरस्कृत:,राजन! आज विजयशील अर्जुन जयद्रथको मारकर ही आपके पास आयेंगे, आप ऐश्वर्यसे सम्पन्न रहकर शोक और चिन्ताको त्याग दीजिये
قال فايُو: «بعد أن يقتل السَّيندهافا (جايادراثا)، سيأتيك جِشْنُو (أرجونا) اليوم. أيها الملك، تخلَّص من الحزن ومن القلق المحموم؛ واثبت راسخاً، واجعل الرخاء أمامك.»
Verse 83
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये ऋ%यशीतितमो<ध्याय: ।। ८३ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا، في «شري مهابهاراتا»، ضمن «درونا بارفا»، في القسم المسمّى «براتيجنا بارفا»، تنتهي هنا الفصل الخامس والثمانون، المتمحور حول كلمات شري كريشنا. (وهذا هو خاتمة الفصل/الكولوفون.)
Frequently Asked Questions
The dilemma is triage under dharma: whether to remain engaged against an overpowering commander (Droṇa) to stabilize the line, or to accept immediate risk and redirect effort toward the higher-priority obligation of protecting Arjuna.
The chapter frames dharmic action as role-appropriate and time-sensitive: when duties conflict, one must choose the task with the greatest collective consequence and entrust it to the most dependable agent, guided by loyalty, competence, and clarity of purpose.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is operational and ethical—demonstrating how narrative praise, reputation, and duty-language are used to authorize decisive action within the broader teleology of protecting righteous aims.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.