Shloka 11
धृतराष्ट्रस्य शोकविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry to Sañjaya
स्वाध्यायघोषो ज्याघोष: पिबताश्नीत खादत । खटवांग (दिलीप)-के भवनमें ये पाँच प्रकारके शब्द कभी बंद नहीं होते थे--वेद- शास्त्रोंके स्वाध्यायका शब्द, धनुषकी प्रत्यंचाकी ध्वनि तथा अतिथियोंके लिये कहे जानेवाले 'खाओ, पीओ और अन्न ग्रहण करो” ये तीन शब्द || १० $ ।। स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया,वैत्य सुंजय! वे दिलीप धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य--इन चारों कल्याणकारी गुणोंमें तुमसे बहुत बढ़े-चढ़े थे, तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मर गये तब औरोंकी क्या बात है? अतः जिसने कभी यज्ञ नहीं किया, दक्षिणाएँ नहीं बाँटीं, अपने उस पुत्रके लिये तुम शोक न करो--इस प्रकार नारदजीने कहा
svādhyāyaghoṣo jyāghoṣaḥ pibatāśnīta khādata | khaṭvāṅga-(dilīpa)-ke bhavane ime pañca-prakārakāḥ śabdāḥ kadācid api na nivartante sma—veda-śāstrāṇāṃ svādhyāya-śabdaḥ, dhanuṣaḥ pratyāñcāyāḥ dhvaniḥ, tathā atithibhyaḥ uktāni ‘khādata, pibata, annaṃ gṛhṇīta’ iti śabdāḥ || sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā, vaitī suñjaya! te dilīpā dharma-jñāna-vairāgya-aiśvaryeṣu catuḥṣu kalyāṇakāriṣu guṇeṣu tvatto bahu-śreṣṭhāḥ, tava putrād api adhika-puṇyātmānaḥ | yadā te’pi mṛtāḥ tad anyeṣāṃ kā kathā? ataḥ yo na kadācana yajñaṃ cakāra, na dakṣiṇāḥ vyadadāt, tasya putrasya kṛte mā śuca—iti nārada uvāca |
قال نارَدَة: «في بيت خَطْوَانْغا (دِليبا) لم تكن خمسةُ أصنافٍ من الأصوات تنقطع قطّ: صوتُ تلاوةِ الفيدا والـشاسترا، ورنينُ وترِ القوس، وكلماتُ الإكرام للضيوف—“كُلوا، واشربوا، وتقبّلوا الطعام”. »يا سِرِنْجَيا، إذا كان دِليبا—الذي فاقك في أربع خصالٍ مباركة: الدَّرْمَا، والمعرفة، والزهد، والثراء السلطاني—قد مات، وإذا كان رجلٌ أبرَّ من ابنِك وأعظمَ منه استحقاقًا قد مضى، فماذا يُقال في سائر الناس؟ فلا تحزن على ابنِك—ذلك الذي لم يُقم يَجْنًا قطّ ولم يُعطِ دَكْشِناتٍ. هذا ما أُعلنه أنا، نارَدَة.»
नारद उवाच
Educational Q&A
Nārada redirects grief by contrasting true merit with mere attachment: even exemplary kings endowed with dharma, knowledge, detachment, and prosperity die; therefore mourning should be tempered by reflection on impermanence and on the ethical weight of yajña (duty) and dāna/dakṣiṇā (generosity).
Nārada addresses Sṛñjaya, citing the idealized household of Khaṭvāṅga/Dilīpa—marked by constant sacred study, martial readiness, and hospitality—and argues that if such virtuous figures have died, Sṛñjaya should not be overwhelmed by sorrow for his son, especially one portrayed as lacking sacrificial and charitable conduct.