Shloka 18
अभिमन्योर् दारुणः संमर्दः
Abhimanyu’s fierce melee amid chariot formations
सुभद्राकुमार अभिमन्युने पहले गजारोहियोंसहित बहुत-से गजराजोंको मारकर व्यूहमें प्रवेश करनेके लिये जो पाण्डवोंको मार्ग दिखा दिया था, उसे जयद्रथने बंद कर दिया ।। यतमानास्तु ते वीरा मत्स्यपञ्चालकेकया: । पाण्डवाश्नान्वपद्यन्त प्रतिशेकुर्न सैन्धवम्,वे वीर मत्स्य, पांचाल, केकय तथा पाण्डव बारंबार प्रयत्न करके व्यूहपर आक्रमण करते थे; परंतु सिंधुराजके सामने टिक नहीं पाते थे
yatamānās tu te vīrā matsya-pañcāla-kekayāḥ | pāṇḍavāś cānvapadyanta pratiṣekur na saindhavam ||
قال سنجيا: إن أبهيمانيو، ابن سوبهادرا، كان قد قتل من قبلُ كثيرًا من فيلة الملوك مع سائسيها، فأبان للباندافا طريقًا لاقتحام الـ«فيوها» (تشكيل القتال)؛ غير أنّ جايادراثا سدَّ ذلك الطريق. أولئك الأبطال—الماتسيا، والبنشالا، والكيكايا، والباندافا—كانوا يكرّرون المحاولة مرارًا لاختراق الصفّ والتقدّم؛ لكنهم أمام ملك السِّند (جايادراثا) لم يستطيعوا الثبات ولا فرض ممرّ. ويُبرز المشهد كيف أنّ مدافعًا واحدًا صلبًا، إذا تمركز عند عنق زجاجة حاسم، قد يُحبط حتى العزمَ المحقّ حين تنقلب الخطة والظروف.
संजय उवाच
Educational Q&A
Persistent effort (prayatna) is essential, yet outcomes in dharmic conflict also depend on positioning, timing, and the opponent’s strategic advantage. The verse highlights the ethical tension of righteous intent meeting practical constraints: valor alone may not suffice without coordinated means.
The allied forces of the Pāṇḍavas—Matsyas, Pañcālas, and Kekayas—repeatedly attempt to break into the enemy formation, but Jayadratha, stationed as a key defender, successfully checks their advance and prevents them from pushing through.