Shloka 42
नदैवं न च गान्धर्व ब्राह्मां ध्रुवमिदं परम् विचित्रमिदमाश्चर्य न नो दृष्टं न च श्रुतम्,'यह युद्ध न तो मनुष्योंका है, न असुरोंका, न राक्षसोंका है और न देवताओं एवं गन्धर्वोंका ही। निश्चय ही यह परम उत्तम ब्राह्म युद्ध है। ऐसा विचित्र एवं आश्चर्यजनक संग्राम हमलोगोंने न तो कभी देखा था और न सुना ही था
na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param | vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam ||
قال سنجيا: «هذه المعركة ليست معركةَ البشر، ولا معركةَ الأسورا، ولا معركةَ الرّاكشسا، ولا حتى معركةَ الآلهة والگندهرفا. إنها، يقينًا، حربٌ ‘برهميّة’ عليا لا تخطئ. قتالٌ غريبٌ مدهشٌ كهذا لم نره قط، ولم نسمع به من قبل.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential gravity of the conflict: it has surpassed ordinary human warfare and entered a realm of ‘brāhma’—an extraordinary, almost sacred or cosmic level—prompting awe and unease. It frames the battle as something that tests the limits of dharma and human comprehension.
Sañjaya, narrating events to Dhṛtarāṣṭra, reacts to the intensity and unprecedented nature of the fighting. He declares that what is unfolding cannot be classified as merely human or even as the typical battles of mythic beings; it appears like a supreme, otherworldly kind of war never before witnessed or heard.