Shloka 41
अब्रुव॑ंस्तत्र सिद्धाश्षन ऋषयश्न समागता: । जब दिव्यास्त्रोंके प्रयोग होने लगे और उनके तेजसे दसों दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं, उस समय आकाशकमें एकत्र हुए सिद्ध और ऋषि इस प्रकार वार्तालाप करने लगे--- || ४० ई | नैवेदं मानुषं युद्ध नासुरं न च राक्षसम्,'यह युद्ध न तो मनुष्योंका है, न असुरोंका, न राक्षसोंका है और न देवताओं एवं गन्धर्वोंका ही। निश्चय ही यह परम उत्तम ब्राह्म युद्ध है। ऐसा विचित्र एवं आश्चर्यजनक संग्राम हमलोगोंने न तो कभी देखा था और न सुना ही था
sañjaya uvāca | abruvaṃs tatra siddhāś ca ṛṣayaś ca samāgatāḥ | yadā divyāstrāṇāṃ prayogeṇa tejasā daśa diśaḥ prakāśitāḥ | tadā ākāśe samāgatāḥ siddhā ṛṣayaś caivam āhuḥ— naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam | na devagandharvayor api | niścaya eṣa paramottamaṃ brāhmaṃ yuddham | īdṛśaṃ vicitraṃ vismayakaraṃ saṃgrāmaṃ na kadācana dṛṣṭapūrvaṃ na śrutapūrvam iti ||
قال سنجيا: لما أُطلقت الأسلحة السماوية وعمّ ضياؤها الجهات العشر، أخذ السِّدّهات والريشيّون المجتمعون في السماء يتناجون قائلين: «ليست هذه حربَ البشر، ولا حربَ الأسورا، ولا حربَ الرّاكشسا—ولا حتى حربَ الآلهة والگندهرفا. إنما هي، حقًّا، معركةٌ عليا ذات طابعٍ برهميّ. قتالٌ غريبٌ مدهشٌ كهذا لم نره قط، ولم نسمع به من قبل.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the battle as exceeding ordinary human or even divine conflict, emphasizing the overwhelming, quasi-sacral power unleashed through celestial weapons. Ethically, it signals a threshold where warfare becomes so extraordinary that it provokes cosmic witnesses to question its very category—inviting reflection on limits, responsibility, and the escalation of violence beyond human scale.
As divine missiles are deployed, their brilliance lights up all directions. Observing from the sky, Siddhas and seers comment in astonishment that this is not a typical war of humans, Asuras, Rakshasas, or even gods and Gandharvas, but an unprecedented ‘brāhma’ battle unlike anything seen or heard before.