Shloka 37
द्रोणस्य सुपर्णव्यूहः — युधिष्ठिरप्रत्यव्यूहः
Droṇa’s Suparṇa Formation and Yudhiṣṭhira’s Counter-array
सा भूमिर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथै: । आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूते: समन्तत:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ मारे गये महारथियोंसे आच्छादित हुई वह सारी भूमि सब ओरसे प्रेतोंद्ारा घिरी हुई-सी जान पड़ती थी
sā bhūmir bharataśreṣṭha nihatās tair mahārathaiḥ | āstīrṇā sambabhau sarvā pretībhūtaiḥ samantataḥ ||
قال سَنجايا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن تلك البقعة من الأرض كلَّها كانت مكسوّةً بأجساد أولئك المَهاراثيين القتلى، وتبدو من كل جانب كأن أرواحَ الموتى تُحيط بها—صورةٌ لخرابٍ أخلاقيٍّ في ساحة القتال وللكلفة المروِّعة لحرب الكشاتريا.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical gravity of war: even when fought under the banner of kṣatriya duty, mass slaughter transforms the earth into a haunted space, reminding the listener of the human cost, the fragility of life, and the moral shadow that violence casts.
Sañjaya describes the battlefield after intense fighting: the ground is strewn with the bodies of fallen great warriors, and the scene appears as if surrounded by pretas (spirits), emphasizing the horror and desolation of the moment.