Shloka 2
Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)
नापश्यन्त रणे योधा: परस्परमवस्थिता: । अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तद् ववृधे महत्,संजय कहते हैं--राजन्! जिस समय वह भयंकर घोर युद्ध चल रहा था, उस समय सम्पूर्ण जगत् अन्धकार और धूलसे आच्छादित था; इसीलिये रणभूमिमें खड़े हुए योद्धा एक-दूसरेको देख नहीं पाते थे। वह महान् युद्ध अनुमानसे तथा नाम या संकेतोंद्वारा चलता हुआ उत्तरोत्तर बढ़ता जा रहा था
sañjaya uvāca | nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparam avasthitāḥ | anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tad vavṛdhe mahat ||
قال سنجيا: أيها الملك، في تلك المعركة كان المحاربون، وإن وقفوا وجهاً لوجه، لا يرون بعضهم بعضًا. وقد غطّى الظلام والغبار كل شيء، فاستمر القتال بالتخمين وبالنداء بالأسماء وبالإشارات المصحوبة بالصياح—ولم يزد ذلك الحرب العظمى إلا اتساعًا.
संजय उवाच
Educational Q&A
When direct perception collapses amid chaos, action proceeds through inference and signals—highlighting how war degrades clarity, increases misjudgment, and amplifies destruction rather than resolving it.
Sañjaya reports to the king that the battlefield is so dark and dust-filled that warriors cannot recognize one another; fighting continues through guessed identification and shouted cues, and the conflict intensifies.