Shloka 38
वासवी-शक्तेः प्रयोगः, घटोत्कच-वधोत्तर-शोकः, व्यासोपदेशश्च
The Vāsavī Spear’s Use, Post-Ghaṭotkaca Grief, and Vyāsa’s Counsel
फिर महाबाहु द्रोणने सात्यकिको दस, धृष्टद्युम्मनको बीस, भीमसेनको नौ, नकुलको पाँच, सहदेवको आठ, शिखण्डीको सौ, द्रौपदी-पुत्रोंको पाँच-पाँच, मत्स्यराज विराटको आठ, ट्रुपदको दस, युधामन्युको तीन, उत्तमौजाको छः तथा अन्य सैनिकोंको अन्यान्य बाणोंसे घायल करके युद्धस्थलमें राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण किया ।। ते वध्यमाना द्रोणेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिका: । प्राद्रवन् वै भयाद् राजन् सार्तनादा दिशो दश,राजन! द्रोणाचार्यकी मार खाकर पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके सैनिक आर्तनाद करते हुए भयके मारे दसों दिशाओंमें भाग गये
sañjaya uvāca |
te vadhyamānā droṇena pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
prādravan vai bhayād rājan sārtanādā diśo daśa ||
قال سانجيا: لما أعمل دروṇa (Droṇa) فيهم القتلَ والضغطَ، انكسر جنودُ ابنِ باندو (يودهيشثيرا) من الخوف. وهم يصرخون ألماً، يا أيها الملك، فرّوا إلى الجهات العشر. ويُظهر المشهد كيف يمكن حتى لقضيةٍ عادلة أن تهتزّ حين ينهارُ القادةُ والمعنوياتُ تحت قوةٍ طاغية، وكيف يبعثرُ الخوفُ جيشاً أسرعَ مما تفعلُ الأسلحةُ نفسها.
सयजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological dimension of war: fear can dissolve collective resolve, and even a just side may falter when overwhelmed. It implicitly warns that dharma in battle is not only about right intention but also about steadiness, discipline, and leadership under pressure.
Droṇa is cutting down Yudhiṣṭhira’s troops. Unable to withstand his assault, the soldiers cry out in distress and scatter, fleeing in all directions while Sañjaya reports this to King Dhṛtarāṣṭra.