Shloka 41
Duryodhana Seeks Droṇa’s Counsel; Imperative to Protect Jayadratha; Pāñcāla Assault on Duryodhana
(तेनाच्युतोष्ठयुगपूरितमारुतेन शंखान्तरोदरविवृद्धविनि:सृतेन । नादेन सासुरवियत्सुरलोकपाल- मुद्विग्नमीश्वर जगत् स्फुटतीव सर्वम् ।।) तस्य शड्खस्य नादेन धनुषो निःस्वनेन च | निःसत्त्वाश्न ससत्त्वाश्न क्षितौ पेतुस्तदा जना:,“नरेश्वर! भगवान् श्रीकृष्णके दोनों ओठोंसे भरी हुई वायु शंखके भीतरी भागमें प्रवेश करके पुष्ट हो जब गम्भीर नादके रूपमें बाहर निकली, उस समय असुरलोक (पाताल), अन्तरिक्ष, देवलोक और लोकपालोंसहित सम्पूर्ण जगत् भयसे उद्विग्न हो विदीर्ण होता-सा जान पड़ा। उस शंखकी ध्वनि और धनुषकी टंकारसे उद्विग्न हो निर्मल और सबल सभी शत्रु-सैनिक उस समय पृथ्वीपर गिर पड़े
sañjaya uvāca |
tenācyutoṣṭhayuga-pūritamārutena śaṅkhāntarodara-vivṛddha-viniḥsṛtena |
nādena sāsura-viyat-suraloka-pālam udvignam īśvara jagat sphuṭatīva sarvam ||
tasya śaṅkhasya nādena dhanuṣo niḥsvanena ca |
niḥsattvāś ca sasattvāś ca kṣitau petus tadā janāḥ ||
قال سَنجايا: لما دخل النَّفَسُ الممتلئ بين شفتي أَچْيُوتا إلى جوف الصدفة، فانتفخ في داخلها ثم اندفع خارجاً زئيراً عميقاً مدوّياً، بدا أن العالم كلَّه—مع أقاليم الأسورا، والفضاء الأوسط، وسماء الآلهة، وحتى حرّاس الجهات—يرتجف خوفاً كأنه ينشقّ. وقد فزع جنودُ العدو من نفخة الصدفة ومن طنين القوس، فسقطوا على الأرض—الواهنُ منهم والشديدُ سواء. ويُبرز هذا المقطع كيف أن حضور القائد البارّ وعزيمته قد يزلزلان ثقة جيشٍ جائر قبل أن تتلاقى الأسلحة.
संजय उवाच
Educational Q&A
Moral strength and righteous resolve can break the enemy’s confidence even before combat begins; the verse portrays how a divinely guided signal (the conch-blast) becomes an ethical and psychological force, exposing fear in those aligned with adharma.
Sañjaya describes Kṛṣṇa blowing the war-conch; the sound swells from within the conch and erupts as a thunderous roar that seems to shake all realms. Along with the twang of the bow, it startles the opposing soldiers so intensely that many collapse to the ground.