Shloka 45
अभिमन्यु–अलम्बुसयुद्धम् / The Duel of Abhimanyu and Alambusa
with Arjuna’s approach to Bhīṣma
विध्वस्ता रथिन: सर्वे राजानश्न निपातिता: । हयाश्वैव हयारोहा: संनिकृत्ता: सहस्रश:,तब उस मायासे डरकर आपके सभी सैनिक युद्धसे विमुख हो गये। उन्होंने एक- दूसरेको तथा द्रोण, दुर्योधन, शल्य और अश्वत्थामाको भी इस प्रकार देखा--सब-के-सब छिन्न-भिन्न हो पृथ्वीपर गिरकर छटपटा रहे हैं और खूनसे लथपथ होकर दयनीय दशाको पहुँच गये हैं। कौरवोंमें जो महान् धनुर्धर एवं प्रधान वीर हैं, प्रायः वे सभी रथी विध्वंसको प्राप्त हो गये हैं। सब राजा मार गिराये गये हैं तथा हजारों घोड़े और घुड़सवार टुकड़े-टुकड़े होकर पड़े हैं
sañjaya uvāca | vidhvastā rathinaḥ sarve rājānaś ca nipātitāḥ | hayāś caiva hayārohāḥ saṃnikṛttāḥ sahasraśaḥ ||
قال سانجيا: لقد بدا أن جميع محاربي العربات قد تحطّموا، وأن الملوك أيضًا قد صُرعوا. وكانت الخيل والفرسان، بالآلاف، مطروحين مقطّعين. وهكذا، في رعب ذلك المشهد الوهمي، أعرضت قواتك عن القتال، إذ رأت قادتها الأبرز ورفاقها كأنهم مُثِّل بهم، ساقطون، ومخضّبون بالدم—صورةٌ تكسر الشجاعة وتكشف الثمن الأخلاقي القاتم للحرب.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war’s horror—whether real or intensified by illusion—can collapse morale and reveal the ethical weight of violence: even mighty kings and elite warriors become vulnerable, and mass slaughter dehumanizes the battlefield.
Sañjaya reports a scene of devastation: chariot-warriors and kings have fallen, and thousands of horses and riders lie cut down. The surrounding context (as reflected in the accompanying Hindi) presents this as a terrifying, illusion-like spectacle that causes the troops to recoil from fighting.