Shloka 44
अभिमन्यु–अलम्बुसयुद्धम् / The Duel of Abhimanyu and Alambusa
with Arjuna’s approach to Bhīṣma
द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्चत्थामानमेव च । प्रायशश्न महेष्वासा ये प्रधाना: सम कौरवा:,तब उस मायासे डरकर आपके सभी सैनिक युद्धसे विमुख हो गये। उन्होंने एक- दूसरेको तथा द्रोण, दुर्योधन, शल्य और अश्वत्थामाको भी इस प्रकार देखा--सब-के-सब छिन्न-भिन्न हो पृथ्वीपर गिरकर छटपटा रहे हैं और खूनसे लथपथ होकर दयनीय दशाको पहुँच गये हैं। कौरवोंमें जो महान् धनुर्धर एवं प्रधान वीर हैं, प्रायः वे सभी रथी विध्वंसको प्राप्त हो गये हैं। सब राजा मार गिराये गये हैं तथा हजारों घोड़े और घुड़सवार टुकड़े-टुकड़े होकर पड़े हैं
droṇaṃ duryodhanaṃ śalyaṃ aśvatthāmānam eva ca | prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāḥ sma kauravāḥ ||
قال سانجيا: «(رأيتُ) درونا، ودوريودhana، وشاليا، وأشفَتّاما كذلك؛ بل كدتُ أرى معظم أولئك الكورافا المتقدمين، من عظماء الرماة وقادة الأبطال. وقد أصابتهم رهبةٌ واضطرابٌ وُلدا من تلك المايَا، فانصرف الجيش عن القتال، وهو يرى بعضه بعضًا ويرى قادته كأنهم ممزّقون، ساقطون، يتلوّون على الأرض ومخضّبون بالدم—وقد آلوا إلى حالٍ يُرثى لها. وهكذا بدا أبطال الكورافا الرئيسيون كأنهم قد دُمّروا، وبدا الميدان كأنه مغطّى بخيلٍ وفرسانٍ محطّمين.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and delusion can collapse even a powerful force: when perception is distorted (māyā), confidence and cohesion break, and even eminent leaders appear ‘defeated.’ Ethically, it underscores the fragility of pride and the need for steadiness of mind amid crisis.
Sañjaya reports a battlefield scene where, due to an illusory or bewildering event, the Kaurava troops lose heart. He names leading warriors—Droṇa, Duryodhana, Śalya, and Aśvatthāman—and says that most of the chief Kaurava archers appear as though ruined, with the field seemingly filled with fallen, bloodied combatants and shattered cavalry.