Adhyaya 5
भूमिगुण-प्रश्नः (Inquiry into the qualities of Earth and the classification of beings)
Upa-parva: Saṃjaya–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Bhūmi-guṇa-nirdeśa (Earth’s qualities and the taxonomy of beings)
Vaiśaṃpāyana reports that Vyāsa, having spoken, departs and Dhṛtarāṣṭra turns inward to contemplation. After a brief meditation and repeated sighing, the king questions Saṃjaya about the rulers assembled in Kurujāṅgala who, desiring earthly dominion, strike one another with varied weapons without abating. He asks for a factual account of the regions and cities from which these forces have come, noting Saṃjaya’s ‘knowledge-eye’ gained by Vyāsa’s favor. Saṃjaya replies respectfully and begins a structured exposition: beings are of two kinds—moving (trasā) and unmoving (sthāvara). Moving beings have three modes of birth (egg-born, sweat-born, womb-born), with womb-born regarded as superior; among these, humans and certain animals are prominent. He enumerates fourteen animal categories divided into seven forest-dwellers (e.g., lion, tiger, boar, buffalo, elephant, bear, monkey) and seven village/domiciled animals (e.g., cattle, goat, sheep, horse-type, mule, donkey), noting their Vedic association with yajña. He then classifies plants as five types (trees, shrubs, creepers, climbers, grasses and related forms). The discourse culminates in a cosmological-political thesis: all arises from earth and returns to earth; earth is the support and final resort of beings, and because whoever possesses earth possesses the world of moving and unmoving life, kings become mutually destructive through greed for bhūmi.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध के निकट आते कोलाहल के बीच, संजय से एक अनोखा प्रश्न करते हैं—नदियों, पर्वतों, जनपदों के नाम और पृथ्वी का ‘प्रमाण’ क्या है; मानो दृष्टिहीन राजा समस्त जगत को शब्दों से देख लेना चाहता हो। → संजय उत्तर को युद्ध-वृत्तांत से नहीं, सृष्टि-वर्णन से आरम्भ करते हैं—पंचमहाभूत (भूमि, आप, तेज, वायु, आकाश) और उनके गुणों का स्मरण कराते हुए बताते हैं कि समस्त लोक इन्हीं आधारों पर प्रतिष्ठित हैं; फिर पृथ्वी के रम्य रूप—नदियों से आच्छादित, मेघ-सदृश पर्वतों से मंडित, वृक्ष-पुष्प-फल और धन-धान्य से सम्पन्न—का विस्तार करते हैं। → वर्णन का शिखर ‘सुदर्शनद्वीप’ पर आता है—चन्द्रमण्डल में वह ऐसा दीखता है जैसे दर्पण में पुरुष अपना मुख देखे; उसके भीतर पिप्पल, महान् शश और सर्वौषधियों की परिकल्पना से संजय एक दिव्य-मानचित्र रच देते हैं। → संजय संकेत करते हैं कि शेष प्रदेश जलमय समझना चाहिए और आगे का विवरण ‘संक्षेप’ में सुनने को कहते हैं—जैसे विशाल भूगोल को एक सूत्र में बाँधकर धृतराष्ट्र की जिज्ञासा को तात्कालिक विराम देते हों। → ‘अब इससे भिन्न जो शेष है, उसे संक्षेप से सुनो’—यह वाक्य अगले अध्याय में भू-विभाग/द्वीप-समुद्र-रचना के आगे खुलने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
भीप्य्ज्न्् हु न्िय्ािपराध्य पज्चमो< ध्याय: पंचमहाभूतों तथा सुदर्शनद्वीपका संक्षिप्त वर्णन धृतराष्ट उवाच नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिता:
قال دِهرتَراشترا: «يا سنجيا، أخبرني بأسماء الأنهار والجبال، وكذلك بأسماء الممالك، وبأسماء كل ما سواها من الكائنات والأشياء التي تقيم على هذه الأرض».
Verse 2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय,प्रमाणवेत्ता संजय! तुम सारी पृथ्वीका पूरा प्रमाण (लम्बाई-चौड़ाईका माप) मुझे बताओ। साथ ही यहाँके वनोंका भी वर्णन करो
قال دِهْرِتَرَاشْتْرَا: «يا سَنْجَيَا، يا عارفَ المقادير، أخبرني على التمام عن سَعَةِ الأرض من كل جانب—أبعادها طولًا وعرضًا في جملتها—ووَصِفْ لي كذلك الغاباتَ القائمةَ هنا».
Verse 3
संजय उवाच पज्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिण:
قال سَنْجَيَا: «أيها الملك، إن كل ما يوجد هنا على ظهر الأرض، على سبيل الإيجاز، مؤلَّفٌ من العناصر العظمى الخمسة. ولذلك يصفها الحكماءُ ذوو البصيرة بأنها تشترك في أصلٍ واحد، إذ تتشابه في طبيعتها العنصرية.»
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भूमिगुणवर्णनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
قال سَنْجَيَا: «الأرضُ والماءُ والريحُ والنارُ والفضاءُ—هذه هي العناصرُ العظمى الخمسة. وفي كل عنصرٍ تالٍ، ابتداءً من الفضاء وانتهاءً إلى الأرض، تظهرُ صفةٌ زائدةٌ على ما في السابق؛ وبينها جميعًا تُعَدُّ الأرضُ أسبقَها وأعلاها شأنًا.»
Verse 5
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धक्ष॒ पठचम: । भूमेरेते गुणा: प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभि:
قال سَنْجَيَا: «الصوتُ واللمسُ والصورةُ والطعمُ والرائحةُ خامسًا—هذه هي الصفاتُ التي أعلنها الرُّشَدَاءُ من الرِّشي العارفين بالحقيقة صفاتٍ للأرض.»
Verse 6
चत्वारो5प्सु गुणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते । शब्द: स्पर्शश्व॒ रूपं च तेजसो5थ गुणास्त्रय: । शब्द: स्पर्शश्ष॒ वायोस्तु आकाशे शब्द एव तु
قال سَنْجَيَا: «أيها الملك، في الماء أربعُ صفاتٍ حسّية؛ ولا وجودَ للرائحة فيه. وللنار ثلاثُ صفات: الصوتُ واللمسُ والصورة. وللريح صفتان فقط: الصوتُ واللمس. وأما الفضاء فله صفةٌ واحدة لا غير: الصوت.»
Verse 7
एते पञ्च गुणा राजन् महाभूतेषु पञठ्चसु । वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूता: प्रतिष्ठिता:,राजन! ये पाँच गुण सम्पूर्ण लोकोंके आश्रय-भूत पंचमहाभूतोंमें रहते हैं। जिनमें समस्त प्राणी प्रतिष्ठित हैं
قال سانجيا: أيها الملك، إن هذه الخصال الخمس تعمل في العناصر العظمى الخمسة. وهي تسري في جميع العوالم، وعلى تلك العناصر تقوم جميع الكائنات الحية وتستقر.
Verse 8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा,ये पाँचों गुण जब साम्यावस्थामें रहते हैं, तब एक-दूसरेसे संयुक्त नहीं होते हैं
قال سانجيا: إذا بلغت الخصال حالة التساوي والتوازن، فلا يطغى بعضها على بعض ولا تمتزج؛ بل تبقى في اعتدالها.
Verse 9
यदा तु विषमी भावमाविशन्ति परस्परम् | तदा देहैदेहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा
قال سانجيا: ولكن حين تدخل هذه الخصال في حالٍ من الاختلال بعضها تجاه بعض، عندئذٍ يتصادم ذوو الأجساد ويتشابكون بأجسادهم ذاتها—ولا يكون ذلك على غير هذا الوجه. فالاضطراب الباطن وغياب الانسجام بين الناس يفضيان إلى اصطدامٍ ظاهر، ويغدو القتال الجسدي نتيجةً مرئية لاختلالٍ أخلاقي ونفسي سبقَه.
Verse 10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वश: । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
قال سانجيا: إن هذه الكائنات كلها تفنى على الترتيب، وتولد على الترتيب. وكلها لا تُقاس ولا تُحدّ، وصورتها من صنع الربّ ذي السلطان.
Verse 11
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाउचभौतिका: । तेषां मनुष्यास्तकेण प्रमाणानि प्रचक्षते,भिन्न-भिन्न लोकोंमें पांचभौतिक धातु दृष्टिगोचर होते हैं। मनुष्य तर्कके द्वारा उनके प्रमाणोंका प्रतिपादन करते हैं
قال سانجيا: في عوالم شتى تُرى حقًّا المكوّنات المادية المولودة من العناصر الخمسة. والناس، اعتمادًا على الاستدلال، يبيّنون براهينها.
Verse 12
अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्य: परं यत् तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
قال سنجيا: حقًّا إنّ الحقائق التي تتجاوز الفكر لا ينبغي أن تُكره على الإثبات بمجرّد الجدل العقلي. فما كان وراء مُكوّنات الطبيعة المادّية (prakṛti) فهو بعينه سِمةُ ما يُسمّى «غيرَ المُدرَك بالفكر» (acintya)؛ تذكيرٌ بأنّ الحقيقة الأخلاقية والروحية لا تُختزل دائمًا إلى حُجّةٍ ومناظرة.
Verse 13
सुदर्शन प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन | परिमण्डलो महाराज द्वीपोडसौ चक्रसंस्थित:,कुरुनन्दन! अब मैं सुदर्शन नामक द्वीपका वर्णन करूँगा। महाराज! वह द्वीप चक्रकी भाँति गोलाकार स्थित है
قال سنجيا: «يا بهجةَ آلِ كورو، سأصف الآن الجزيرةَ المسماةَ سُدارشَنا. أيها الملك العظيم، إنّ تلك الجزيرةَ مستديرةٌ تمام الاستدارة، قائمةٌ في هيئتها كالعجلة.»
Verse 14
नदीजलप्रतिच्छन्न: पर्वतैश्नाभ्रसंनिभै: | प्रैश्न विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
قال سنجيا: إنّ تلك الأرض مغطّاةٌ بمياه أنهارٍ كثيرة، ومزيّنةٌ بجبالٍ شامخةٍ تشبه السحاب. وتزداد بهاءً بأقاليمَ ومستوطناتٍ متنوّعةٍ بهيجة، وبأشجارٍ مثقلةٍ بالثمار والأزهار. وهي وافرةٌ بأنواع الرخاء—ثروةً وحبوبًا وموارد—ويحيط بها من كل جانبٍ البحرُ المالح.
Verse 15
वृक्षै: पुष्पफलोपेतै: सम्पन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समनन््तात् परिवारित:
قال سنجيا: تلك الأرض مزدانةٌ بأشجارٍ وافرةِ الأزهارِ والثمار، وهي غنيةٌ بالثروة والحبوب. ويحيط بها من كل جانبٍ البحرُ المالح—كأنها مملكةٌ مزدهرةٌ محكمةُ النظام، تعكس وفرةُ طبيعتها وحدودُها المأمونة مثالَ عالمٍ نامٍ تُقيمه الحُكمُ بالحقّ والانسجامُ مع الطبيعة.
Verse 16
यथा हि पुरुष: पश्येदादर्शे मुखमात्मन: । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले,जैसे पुरुष दर्पणमें अपना मुँह देखता है, उसी प्रकार सुदर्शनद्वीप चन्द्रमण्डलमें दिखायी देता है
قال سنجيا: كما يرى الرجلُ وجهَه في المرآة، كذلك تُرى جزيرةُ سُدارشَنا منعكسةً في قرص القمر. وتُبرز هذه المشابهة أنّ ما يُدرَك قد يكون انعكاسًا لا حقيقةً منفصلةً قابلةً للإمساك، وتدعو إلى التمييز الحذر عند فهم الأخبار العجيبة.
Verse 17
द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरेशे च शशों महान् । सर्वौषधिसमावाय: सर्वत: परिवारित:,इसके दो अंशमें पिप्पल और दो अंशमें महान् शश दृष्टिगोचर होता है। इनके सब ओर सम्पूर्ण ओषधियोंका समुदाय फैला हुआ है
قال سنجيا: «في تلك الرؤيا تُرى شجرةُ البيبّالا (الأشفَتْثا) شاغلةً قسمين، وكذلك يُرى أرنبٌ عظيمٌ شاغلًا قسمين. وحولها من كل جانبٍ تجتمع شتّى الأعشاب الطبية، مُحيطةً بها إحاطةً تامّة».
Verse 18
आपफस्ततोडन््या विज्ञेया: शेष: संक्षेप उच्यते । ततोअन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपत: शृूणु
قال سنجيا: «اعلم أن ما تبقّى من الامتداد من كل الجهات ماءٌ. والآن سأذكر بإيجاز ما بقي غير ذلك: رقعةً من الأرض متماسكة. فاستمع إليّ وأنا أصف تلك الناحية وصفًا موجزًا».
Frequently Asked Questions
He highlights the paradox of rulers abandoning life for territory yet remaining unsated in violence, raising the ethical question of whether political legitimacy and desire for dominion can justify escalating mutual harm.
By grounding political conflict in the universality of bhūmi as support of all life, the chapter instructs that sovereignty should be evaluated against interdependence and restraint, not merely conquest; greed for land is identified as a systemic cause of disorder.
A direct phalaśruti is not stated here; instead, the meta-commentary is implicit: understanding the cosmological basis of life and the motives of conflict functions as a corrective lens for judgment, aligning political perception with śāstric categories rather than passion-driven interpretation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.