Adhyaya 35
Kṣetra–Kṣetrajña-Jñāna–Jñeya-Viveka (Field, Knower, Knowledge, and the Knowable)
Upa-parva: Bhagavad Gītā Parva (Kṣetra–Kṣetrajña-Vijñāna Context)
Śrī Kṛṣṇa defines the body as kṣetra (field) and the one who knows it as kṣetrajña, identifying himself as the universal kṣetrajña present in all fields. He outlines what constitutes the ‘field’ by listing ontic and psychological components (mahābhūtas, ahaṃkāra, buddhi, avyakta; senses and their objects; desire, aversion, pleasure, pain, aggregation, consciousness, and resolve). He then enumerates the marks of jñāna as cultivated dispositions (e.g., humility, non-violence, patience, purity, steadiness, self-control, detachment, equanimity, unwavering devotion, solitude, and commitment to adhyātma-jñāna). Next, he characterizes the jñeya (the knowable) as beginningless Brahman/Paramātman, described via paradoxical attributes: all-pervading yet subtle, unmoving yet moving, without guṇas yet experiencing guṇas, sustaining and transcending beings. The chapter further distinguishes prakṛti and puruṣa as beginningless, explains agency and enjoyment through their conjunction, and presents multiple approaches to realization (meditation, sāṃkhya-yoga, karma-yoga, and receptive learning). It culminates in the liberative discernment that sees the same Lord equally present in all beings, recognizes actions as proceeding from prakṛti, and understands the difference between kṣetra and kṣetrajña with the ‘eye of knowledge’—a discernment linked to release from bhūta-prakṛti entanglement.
Chapter Arc: Arjuna, overwhelmed by what he has heard, proclaims Krishna as the Supreme Brahman—parama dhāma, parama pavitra—citing the testimony of seers and the inner certainty of his own heart. → Having accepted Krishna’s words as wholly true—beyond the grasp of gods and demons—Arjuna’s hunger to know intensifies; he begs again for an expansive telling of Krishna’s yoga-power and vibhūtis, for the nectar of that hearing never satiates him. → Krishna’s vibhūti-declarations crest in sweeping identifications—among Rudras, Śaṅkara; among Yakṣas and Rākṣasas, Kubera; among Vasus, Fire; among mountains, Meru—each a thunderclap of presence that turns the world into a litany of the Divine. → Krishna closes the catalogue with a boundary-statement: there is no end to His divine manifestations; what has been spoken is only an indication, a brief pointing toward the infinite. → “What need is there of knowing all this in detail?”—Krishna hints at a greater revelation: with a single fragment of Himself He pervades and sustains the entire universe, preparing the mind for the vision that must follow.
Shlokas
Verse 10
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्धगवदगीतापर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्तसु ब्रह्मुविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमो<थध्याय:
وهكذا، في «المهابهاراتا»، في قسم بهيشما (Bhīṣma Parva)، في الجزء المعروف بـ«الشريمد بهاغافاد غيتا»، ضمن تعاليم الغيتا ذات الطابع الأوبانيشدي—في معرفة البراهمان وعلوم اليوغا—في حوار شري كريشنا وأرجونا، ينتهي الفصل العاشر المسمّى «فيبهوتي يوغا» (يوغا التجليات الإلهية).
Verse 12
अर्जुन बोले--आप परम ब्रह्म, परम धाम और परम पवित्र हैं;* क्योंकि आपको सब ऋषिगणः सनातन, दिव्य पुरुष एवं देवोंका भी आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापी कहते हैं। वैसे ही देवर्षिः नारद तथा असित और देवल ऋषि तथा महर्षि व्यास भी कहते हैं? और स्वयं आप भी मेरे प्रति कहते हैं;
قال أرجونا: «أنتَ البراهمان الأعلى، والمقام الأسمى، والطهارة المطلقة؛ لأن جميع الرِّشي يصفونك بالأزلي، وبالشخص الإلهي، وبالإله الأول حتى للآلهة—غير مولودٍ وشاملٍ لكل شيء. وهكذا يقول أيضًا الدِّيفارِشي نارادا، وكذلك أسيتا وديفالا والمهارِشي فياسا؛ وأنتَ نفسك تُصرّح لي بذلك».
Verse 13
आहुस्त्वामृषय:” सर्वे देवर्षिनारिदस्तथा । असितो देवलो व्यास: स्वयं चैव ब्रवीषि मे,अर्जुन बोले--आप परम ब्रह्म, परम धाम और परम पवित्र हैं;* क्योंकि आपको सब ऋषिगणः सनातन, दिव्य पुरुष एवं देवोंका भी आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापी कहते हैं। वैसे ही देवर्षिः नारद तथा असित और देवल ऋषि तथा महर्षि व्यास भी कहते हैं? और स्वयं आप भी मेरे प्रति कहते हैं;
قال أرجونا: «هكذا يصفك جميع الرِّشي؛ وكذلك الدِّيفارِشي نارادا. ويؤكّد ذلك أسيتا وديفالا وفياسا؛ وأنتَ نفسك تقول لي الأمر عينه».
Verse 14
सर्वमेतदृतं मनन््ये यनन््मां वदसि केशव । नहि ते भगवन् व्यक्ति विदुर्देवा न दानवा:,हे केशव!* जो कुछ भी मेरे प्रति आप कहते हैं, इस सबको मैं सत्य मानता हूँ। हे भगवन्!" आपके लीलामय स्वरूपको न तो दानव जानते हैं न देवता ही?
قال أرجونا: «يا كيشافا، إنّي أعدّ كلَّ ما تقوله لي حقًّا. فإنّ الآلهة ولا الشياطين، يا ربَّ البركة، لا يعرفون على الحقيقة كنهَ ذاتك المتجلّية كاملةً.»
Verse 15
स्वयमेवात्मना55त्मान वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते,हे भूतोंको उत्पन्न करनेवाले! हे भूतोंके ईश्वर! हे देवोंके देव! हे जगत्के स्वामी! हे पुरुषोत्तम! आप स्वयं ही अपनेसे अपनेको जानते हैं*
قال أرجونا: «يا أسمى الرجال، أنت وحدك تعرف ذاتك بذاتك. يا مُنشِئَ الكائنات، يا ربَّ الكائنات، يا إلهَ الآلهة، يا سيّدَ الكون—إنّ حقيقتك تتجلّى بذاتها ولا يستطيع غيرك أن يحيط بها إحاطةً تامّة.»
Verse 16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय: । याभिविंभूतिभिलोंकानिमांस्त्वं व्याप्प तिष्ठसि,इसलिये आप ही उन अपनी दिव्य विभूतियोंको सम्पूर्णतासे कहनेमें समर्थ हैं, जिन विभूतियोंके द्वारा आप इन सब लोकोंको व्याप्त करके स्थित हैं
قال أرجونا: «فلذلك أنت وحدك القادر أن تذكر على التمام، بلا نقص، تجلّياتك الإلهية—تلك القوى التي بها تَسري في هذه العوالم كلّها وتقوم عليها.»
Verse 17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योडसि भगवन् मया,हे योगेश्वर! मैं किस प्रकार निरन्तर चिन्तन करता हुआ आपको जानूँ और हे भगवन्! आप किन-किन भावोंमें मेरे द्वारा चिन्तन करनेयोग्य हैं?
قال أرجونا: «كيف لي أن أعرفك حقّ المعرفة، يا سيّد اليوغا، وأنا أداوم على التأمّل فيك؟ ويا ربَّ البركة، في أيّ أحوالٍ أو وجوهٍ أو تجلّياتٍ ينبغي أن أتفكّر فيك؟»
Verse 18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन | भूय: कथय तृप्तिहिं शृण्वतो नास्ति मेडमृतम्,हे जनार्दन!* अपनी योगशक्तिको और विभूतिको फिर भी विस्तारपूर्वक कहिये; क्योंकि आपके अमृतमय वचनोंको सुनते हुए मेरी तृप्ति नहीं होतीर अर्थात् सुननेकी उत्कण्ठा बनी ही रहती है
قال أرجونا: «يا جاناردانا، صفْ لي مرةً أخرى—على التفصيل—يوغَك الإلهي وتجلّياتك. فإني وأنا أستمع إلى كلماتك الشبيهة بالرحيق لا أشبع؛ وشوقي إلى المزيد من السماع لا ينقطع.»
Verse 19
सम्बन्ध-- अजुनिके द्वार योग और विथूतियोंका विस्तार-पूर्वक पूर्णरूपसे वर्णन करनेके लिये प्रार्थना की जानेपर भगवान् पहले अपने विस्तारकी अनन्तता बतलाकर प्रधानतासे अपनी विभूतियोंका वर्णन करनेकी प्रतिज्ञा करते हैं-- श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतय: । प्राधान्यत: कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे,श्रीभगवान् बोले--हे कुरुश्रेष्ठ] अब मैं जो मेरी दिव्य विभूतियाँ हैं, उनको तेरे लिये प्रधानतासे कहूँगा; क्योंकि मेरे विस्तारका अन्त नहीं है*
قال الربّ المبارك: «حسنًا—فاستمع. يا خيرَ آلِ كورو، سأقصّ عليك تجلّياتي الإلهية، ولكن في أصولها وأعظمها فحسب؛ إذ لا نهايةَ لسعة امتدادي».
Verse 20
सम्बन्ध-- अब अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार भगवान् बीसवेंसे उनतालीसवें #लोकतक पहले अपनी विशभ्ूूतियों-का वर्णन करते हैं-- अहमात्मा गुडाकेश” सर्वभूताशयस्थित: । अहमादिदश्नव मध्यं च भूतानामन्त एव च,हे अर्जुन! मैं सब भूतोंके हृदयमें स्थित सबका आत्मा हूँ तथा सम्पूर्ण भूतोंका आदि, मध्य और अन्त भी मैं ही हूँ
يا غُدَاكِيشا (أرجونا)، أنا الذاتُ القاطنةُ في قلوب جميع الكائنات؛ وأنا كذلك بدايةُ الكائنات كلّها ووسطُها ونهايتُها.
Verse 21
आदित्यानामहं विष्णुज्योतिषां रविरंशुमान् | मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी,मैं अदितिके बारह पुत्रोंमें विष्णु और ज्योतियोंमें किरणोंवाला सूर्य हूँ: तथा मैं उनचास वायु-देवताओंका तेज” और नक्षत्रोंका अधिपति चन्द्रमा हूँ
في الآدِتْيَات أنا ڤِشنو؛ وفي الأجرام المضيئة أنا الشمسُ ذاتُ الأشعة؛ وفي الماروت أنا مَرِيتشي؛ وفي النجوم أنا القمر.
Verse 22
वेदानां सामवेदो5स्मि देवानामस्मि वासव: । इन्द्रियाणां मनश्लास्मि भूतानामस्मि चेतना,मैं वेदोंमें सामवेद हूँ, देवोंमें इन्द्र हूँ, इन्द्रियोंमें मन हूँ और भूतप्राणियोंकी चेतना अर्थात् जीवनी शक्ति हूँ
في الفيدات أنا ساما ڤيدا؛ وفي الآلهة أنا ڤاسافا (إندرا). وفي الحواس أنا الذهن؛ وفي الكائنات الحيّة أنا الوعي—قوّة الحياة الباطنة.
Verse 23
रुद्राणां शंकरश्नास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् | वसूनां पावकश्नास्मि मेर: शिखरिणामहम्
في الرودرا أنا شانكَرا (شِڤا)؛ وفي الياكشا والراكشاسا أنا ربُّ الثروة. وفي الفاسو أنا النار؛ وفي الجبال أنا ميرو.
Verse 24
मैं एकादश रुद्रोंमें शंकर हूँ और यक्ष तथा राक्षसोंमें धनका स्वामी कुबेर हूँ। मैं आठ वसुओंमें अग्नि हूँः और शिखरवाले पर्वतोंमें सुमेरु पर्वत हूँ ।। पुरोधसां च मुख्य॑ मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्द: सरसामस्मि सागर:
في جملة الرودرات الأحد عشر أنا شانكرا (شِيفا)، وفي جملة الياكشا والراكشاسا أنا كوبيرا، سيّد الثروة. وفي جملة الفاسو الثمانية أنا أغني (إله النار)، وبين الجبال ذوات القمم أنا جبل سوميرو.
Verse 25
पुरोहितोंमें मुखिया बृहस्पति मुझको जानःं। हे पार्थ! मैं सेनापतियोंमें स्कन्द" और जलाशयोंमें समुद्र हूँ ।। महर्षीणां भगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोडस्मि स्थावराणां हिमालय:,मैं महर्षियोंमें भगुः और शब्दोंमें एक अक्षर अर्थात् ओंकार हूँ। सब प्रकारके यज्ञोंमें जपयज्ञः और स्थिर रहनेवालोंमें हिमालय पहाड़ हूँ:
اعلمْ يا بارثا أنّي بين الكهنة بْرِهَسْبَتِي (Bṛhaspati) المتقدّم، وبين القادة أنا سْكَندَ (Skanda)، وبين المسطّحات المائية أنا المحيط. وبين المهارِشي أنا بْهْرِغُو (Bhṛgu)، وبين الأصوات المنطوقة أنا المقطع الواحد الخالد «أوم» (Oṁ). وبين القرابين أنا قربان الترديد (japa)، وبين الثوابت التي لا تتحرّك أنا الهيمالايا.
Verse 26
अश्र॒त्थ: सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारद: । गन्धर्वाणां चित्ररथ: सिद्धानां कपिलो मुनि:
بين جميع الأشجار أنا الأشفَتْثَ (aśvattha، التين المقدّس)، وبين الرُّسُل الإلهيين (devarṣi) أنا نارَدَ (Nārada)، وبين الغندرفا أنا تشِترَرَثَ (Citraratha)، وبين السِّدّها أنا الحكيم كَپِلا (Kapila).
Verse 27
मैं सब वृक्षोंमें पीपलका वृक्ष, देवर्षियोंमें नारद मुनि5, गन्धर्वोमें चित्ररथरः और सिद्धोंमें कपिल मुनि हूँ? ।। उच्चै:श्रवसमश्चानां विद्धि माममृतोद्धवम् | ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्,घोड़ोंमें अमृतके साथ उत्पन्न होनेवाला उच्चै:श्रवा नामक घोड़ा, श्रेष्ठ हाथियोंमें ऐरावत नामक हाथी और मनुष्योंमें राजा5 मुझको जान
بين جميع الأشجار أنا الأشفَتْثَ (aśvattha)، وبين الرُّسُل الإلهيين أنا نارَدَ، وبين الغندرفا أنا تشِترَرَثَ، وبين السِّدّها أنا الحكيم كَپِلا. وبين الخيل اعلمْ أنّي أُتْشَيْهْشْرَفَس (Uccaiḥśravas) الذي وُلد مع الأَمْرِتَة؛ وبين أسياد الفيلة أنا أَيْرَاوَتَ (Airāvata)؛ وبين البشر أنا الملكُ السيّد.
Verse 28
आयुधानामहं वज्ं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्वास्मि कन्दर्प: सर्पाणामस्मि वासुकि:,मैं शास्त्रोंमें वज्ञः और गौओंमें कामधेनुउ हूँ। शास्त्रोक्त रीतिसे संतानकी उत्पत्तिका हेतु कामदेव हूँ और सर्पोर्में सर्पराज वासुकि5 हूँ
بين الأسلحة أنا الفَجْرَة/الفَجْرَا (vajra) صاعقةُ الرعد، وبين الأبقار أنا كَامَدهِينُو (Kāmadhenu) بقرةُ تحقيق الأمنيات. وأنا أيضًا كَنْدَرْپَ (Kandarpa/كاما ديفا)، سببُ التناسل وفق الشريعة المقدّسة؛ وبين الحيّات أنا فاسُكِي (Vāsuki)، ملكُ الأفاعي (الناغا).
Verse 29
अनन्तश्नास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् | पितृणामर्यमा चास्मि यम: संयमतामहम्,मैं नागोंमें शेषनागल और जलचरोंका अधिपति वरुणदेवता* हूँ और पितरोंमें अर्यमा* नामक पितर तथा शासन करनेवालोंमें यमराज- मैं हूँ
بين النّاغات أنا أنانتا (شِيشا)؛ وبين كائنات الماء أنا فارونا، سيّدها. وبين الأسلاف (الپِتْر) أنا أريامان؛ وبين من يكبحون ويقيمون العدل أنا ياما.
Verse 30
प्रह्नादश्षास्मि दैत्यानां काल:*? कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रो5हं वैनतेयश्व॒ पक्षिणाम्,मैं दैत्योंमें प्रह्माद-* और गणना करनेवालोंका समय हूँ तथा पशुओंमें मृगराज-5 सिंह और पक्षियोंमें मैं गरुड़४ हूँ
بين الدَّيتْيَة أنا برهلادا؛ وبين من يُحصون ويقيسون أنا الزمان نفسه. وبين الوحوش أنا سيّد الوحوش، الأسد؛ وبين الطيور أنا فايناتِيا (غارودا).
Verse 31
पवन: पवतामस्मि राम: शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरक्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी,मैं पवित्र करनेवालोंमें वायु और शस्त्रधारियोंमें श्रीरामः हूँ तथा मछलियोंमें मगरः हूँ और नदियोंमें श्रीभागीरथी गंगाजी हूँ:
بين المطهِّرين أنا الريح؛ وبين حَمَلة السلاح أنا راما. وبين الأسماك أنا المَكَرَة؛ وبين الأنهار الجارية أنا الجاهنَوي (الغانغا).
Verse 32
सर्गाणामादिरन्तश्न मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वाद: प्रवदतामहम्,हे अर्जुन! सृष्टियोंका आदि और अन्त तथा मध्य भी मैं ही हूँ। मैं विद्याओंमें अध्यात्मविद्यारं अर्थात् ब्रह्मविद्या और परस्पर विवाद करने-वालोंका तत्त्व- निर्णयके लिये किया जानेवाला वाद” हूँ
يا أرجونا! في جميع المخلوقات أنا البدء والختام، وأنا كذلك الوسط. وبين العلوم أنا معرفة الذات (براهمَ-ڤيديا)؛ وبين المتكلمين والمتناظرين أنا «ڤادا»—التحقيق المنضبط الذي يلتمس الحقيقة والخلاصة السديدة.
Verse 33
अक्षराणामकारो<स्मि द्वन्दः सामासिकस्य च | अहमेवाक्षय: कालो धाताहं विश्वतोमुख:,मैं अक्षरोंमें अकार* हूँ और समासोंमें द्वन्द्ध/ नामक समास हूँ। अक्षय काल* अर्थात् कालका भी महाकाल तथा सब ओर मुखवाला विराट्स्वरूप, सबका धारण-पोषण करनेवाला भी मैं ही हूँ
بين الحروف أنا «أ» (a)، الصوت الأوّل؛ وبين التراكيب أنا «دْوَنْدْوَا» (dvandva)، اقترانُ المتساويين. وأنا كذلك الزمان الذي لا يفنى—الزمن الأعظم (مهاكالا). وأنا حامِلُ العالم كلّه ومُغذّيه، ذو الوجوه المتجهة إلى كل الجهات.
Verse 34
मृत्यु: सर्वहरश्चाहमुद्धवश्व भविष्यताम् । कीर्ति: श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृति: क्षमा,मैं सबका नाश करनेवाला मृत्यु और उत्पन्न होनेवालोंका उत्पत्तिहेतुई हूँ तथा स्त्रियोंमें कीर्ति, श्री, वाकू, स्मृति, मेधा, धृति और क्षमाः हूँ
يُعلن الربّ المبارك: «أنا الموتُ، النهايةُ التي تَسلبُ كلَّ شيء؛ وأنا أيضًا المصدرُ الذي تَنبثقُ منه الكائناتُ التي لم تُولد بعد. وبين النساء أنا الشهرةُ واليُمنُ والبركة؛ وأنا الكلامُ والذاكرةُ والذكاءُ والثباتُ والعفوُ».
Verse 35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन््दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षो5हमृतूनां कुसुमाकर:,तथा गायन करनेयोग्य श्रुतियोंमें मैं बृहत्सामः और हन्दोंमें गायत्री छन्द हूँ तथा महीनोंमें मार्गशीर्षण और ऋतुओंमें वसन्तः मैं हूँ
يُعلن الربّ المبارك: «بين تراتيل السامان أنا البِرهَتسامان المهيب؛ وبين الأوزان أنا الغاياتري؛ وبين الشهور أنا مارغَشيرشا؛ وبين الفصول أنا الربيع، “صانع الأزهار”.»
Verse 36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयो<स्मि व्यवसायो<स्मि सत्त्वं सत्ववतामहम्,मैं छल करनेवालोंमें जूआः और प्रभावशाली पुरुषोंका प्रभाव हूँ। मैं जीतनेवालोंका विजय हूँ। निश्चय करनेवालोंका निश्चय और सात््विक पुरुषोंका सात््विकभावः हूँ
يُعلن الربّ المبارك: «بين المخادعين أنا القِمار؛ وبين المتلألئين أنا البهاء. وبين الظافرين أنا الظَّفَر؛ وبين أصحاب العزم أنا العزمُ الراسخ؛ وبين الثابتين على الخير أنا القوّةُ الباطنةُ الطاهرة».
Verse 37
वृष्णीनां वासुदेवो5स्मि पाण्डवानां धनंजय: । मुनीनामप्यहं व्यास: कवीनामुशना कवि:,वृष्णिवंशियोंमें वासुदेवः अर्थात् मैं स्वयं तेरा सखा, पाण्डवोंमें धनंजयडें अर्थात् तू, मुनियोंमें वेदव्यास* और कवियोंमें शुक्राचार्य कवि* भी मैं ही हूँ [
يُعلن الربّ المبارك: «بين آلِ فِرِشني أنا فاسوديفا (كريشنا)؛ وبين الباندافا أنا دَهنَنْجَيا (أرجونا)؛ وبين الحكماء أنا فياسا؛ وبين الشعراء أنا أُشَنا (شوكراشاريا)».
Verse 38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्मानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्?,मैं दमन करनेवालोंका दण्ड* अर्थात् दमन करनेकी शक्ति हूँ, जीतनेकी इच्छावालोंकी नीतिः* हूँ, गुप्त रखनेयोग्य भावोंका रक्षक मौनः हूँ और ज्ञानवानोंका तत्त्वज्ञान मैं ही हूँ
يُعلن الربّ المبارك: «بين المُخضِعين أنا العَصا—قوّةُ الردع والتأديب؛ وبين الراغبين في الظَّفَر أنا النِّيتِي—حُسنُ السياسة والتدبير القويم؛ وبين ما ينبغي كتمانه أنا الصمتُ الحارس؛ وبين أهل المعرفة أنا الجِنانا—المعرفةُ الحقّة».
Verse 39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्,और हे अर्जुन! जो सब भूतोंकी उत्पत्तिका कारण है, वह भी मैं ही हूँ;+ क्योंकि ऐसा चर और अचर कोई भी भूत नहीं है, जो मुझसे रहित हों
يا أرجونا، أيًّا ما كان «البذر»—أي السبب المُنشِئ—لجميع الكائنات، فذلك أنا أيضًا. إذ لا يوجد كائن، متحركًا كان أو ساكنًا، يمكن أن يكون من دوني.
Verse 40
नान्तो$स्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया,है परंतप! मेरी दिव्य विभूतियोंका अन्त नहीं है, मैंने अपनी विभूतियोंका यह विस्तार तो तेरे लिये एकदेशसे अर्थात् संक्षेपसे कहा है
يا أرجونا، يا مُحْرِقَ الأعداء، لا نهاية لتجلّياتي الإلهية (فيبهوتي). وما قلته لك إنما هو إشارة موجزة—خطوط عامة—لاتساع فيبهوتي العظيم.
Verse 41
सम्बन्ध-- अठारहवें श्लोकमें अर्जुनने भगवान्सें उनकी विश्रूति और योगशक्तिका वर्णन करनेकी प्रार्थना की थी; उसके अनुसार भगवान् अपनी दिव्य विभूतियोंका वर्णन समाप्त करके अब संक्षेप्में अपनी योगशक्तिका वर्णन करते हैं-- यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।। तत् तदेवावगच्छ त्वं मम तेजों5शसम्भवम्,जो-जो भी विभूतियुक्त अर्थात् ऐश्वर्ययुक्त, कान्तियुक्त और शक्तियुक्त वस्तु है, उस-उसको तू मेरे तेजके अंशकी ही अभिव्यक्ति* जान
أيّ كائنٍ أو شيءٍ تلقاه متّصفًا بالامتياز—مجلّلًا بالمهابة، أو الجمال، أو الثراء، أو بقوةٍ خارقة—فاعلم أن كلَّ ذلك إنما ينشأ من جزءٍ من إشراقي.
Verse 42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञानेत तवार्जुन । विष्ट भ्याहमिदं कृत्स्नकांशेन स्थितो जगत्,अथवा हे अर्जुन! इस बहुत जाननेसे तेरा क्या प्रयोजन है? मैं इस सम्पूर्ण जगत्को अपनी योगशक्तिकेः एक अंशमात्रसे धारण करके स्थित हूँ
أوَما حاجتك يا أرجونا إلى معرفة ذلك كلّه بهذا التفصيل؟ إنني أُقيم هذا الكون كلَّه وأحفظه، وأنا ثابتٌ فيه، بجزءٍ واحدٍ يسير من قدرتي.
Frequently Asked Questions
The dilemma of acting amid conflict without ethical disintegration is addressed by separating embodied reactions (kṣetra) from the witnessing knower (kṣetrajña), enabling duty-bound action without egoic appropriation or despair-driven avoidance.
The takeaway is disciplined knowledge: recognize the constituents and changes of the ‘field,’ cultivate the enumerated virtues as jñāna, and realize the all-pervading Paramātman so that agency is understood correctly and liberation becomes intelligible within lived action.
Yes. The chapter links correct discernment to a transformative outcome: the devotee who understands kṣetra, jñāna, and jñeya ‘attains’ the divine state (madbhāva), and those who know the distinction between kṣetra and kṣetrajña, along with release from prakṛti, ‘go to the highest.’