Shloka 53
ययाति–देवयानी संवादः
Yayāti–Devayānī Dialogue and Śukra’s Consent
गुरोहि भीतो विद्यया चोपहूत: शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार । जब गुरुने विद्याका प्रयोग करके बुलाया, तब उनके पेटमें बैठे हुए कच भयभीत हो धीरेसे बोले। (कच उवाच प्रसीद भगवन् महां कचो5हमभिवादये । यथा बहुमत: पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् ।।) कचने कहा--भगवन्! आप मुझपर प्रसन्न हों, मैं कच हूँ और आपके चरणोंमें प्रणाम करता हूँ। जैसे पुत्रपर पिताका बहुत प्यार होता है, उसी प्रकार आप मुझे भी अपना स्नेहभाजन समझें। वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् केन पथोपनीत- स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र,वैशम्पायनजी कहते हैं--उनकी आवाज सुनकर शुक्राचार्यने पूछा--“विप्र! किस मार्गसे जाकर तुम मेरे उदरमें स्थित हो गये? ठीक-ठीक बताओ”
vaiśampāyana uvāca |
guroḥ hi bhīto vidyayā copahūtaḥ śanair vākyaṃ jaṭhare vyājahāra |
kaca uvāca |
prasīda bhagavan mahāṃś cako 'ham abhivādaye |
yathā bahumataḥ putras tathā manyatu māṃ bhavān ||
vaiśampāyana uvāca |
tam abravīt kena pathopanītaḥ tvaṃ codare tiṣṭhasi brūhi vipra ||
قال فايشَمبايانا: لما استدعاه معلّمه بقوة المعرفة، ارتعد كَچا—وهو كامن في البطن—وتكلم ببطء. قال كَچا: «تلطّفْ بي، أيها المبارك. أنا كَچا، أنحني لك ساجدًا. وكما يجلّ الأب ابنه الحبيب ويغمره بالمودة، فلتجعلني كذلك موضع عطفك.» قال فايشَمبايانا: فلما سمع شُكراشاريا ذلك الصوت سأله: «يا أيها البراهمي، بأي طريق أُدخلت حتى صرت قائمًا في بطني؟ أخبرني بالحق.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even in danger, the student approaches the teacher with humility and respectful speech, seeking grace rather than confrontation; the scene also highlights the moral weight of truthful disclosure when questioned by one’s guru.
Kaca, having ended up inside Śukrācārya’s belly, is summoned by the guru’s vidyā and speaks from within, first offering reverence and requesting affectionate regard; Śukra then demands an honest explanation of how Kaca came to be inside him.