Adhyaya 152
बकवधोत्तर-प्रशमनम् | Post-slaying Stabilization after Baka’s Death
Upa-parva: Baka-vadha (Ekacakrā Episode) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana narrates the immediate aftermath of Baka’s death. The rākṣasas who had been alarmed by the commotion emerge in panic; Bhīma, described as powerful and foremost among strikers, reassures them and imposes a binding condition: they are not to harm humans henceforth, with the stated consequence that violence will lead swiftly to their destruction. The rākṣasas accept the compact, after which they are said to appear ‘gentle’ and become visible in the city without provoking fear. Bhīma then transports the slain man-eater, places the body at the city gate as public evidence, and departs unnoticed. He reports the full account to the king. At dawn, townspeople discover the bloodied corpse, compare its mass to a mountain peak, and relay the news to Ekacakrā. Large crowds—men, women, elders, and children—assemble to witness the outcome, respond with astonishment, and perform worship toward the divine. The citizens then calculate whose turn it had been to provide the food-tribute, identify the brāhmaṇa household involved, and question him. The brāhmaṇa, protecting the Pāṇḍavas, attributes the deliverance to a mantra-accomplished, mighty brāhmaṇa who promised to deliver the food without fear, implying a public-facing explanation that preserves the Pāṇḍavas’ concealment. The wider countryside gathers to see the marvel, while the Pārthas remain resident there.
Chapter Arc: गहन वन में अज्ञात अतिथियों की गंध पाकर नरभक्षी राक्षस हिडिम्ब जाग उठता है—उसकी भूख और क्रूरता ही कथा का प्रथम शंखनाद बनती है। → हिडिम्ब अपनी बहन हिडिम्बा को आदेश देता है कि वह जाकर देखे ये कौन लोग हैं, और उन्हें मारकर उसके पास ले आए। हिडिम्बा वन में पहुँचकर पाण्डवों को देखती है; एक ओर भाई का भय और आज्ञा, दूसरी ओर इन मनुष्यों के प्रति उठती करुणा/आकर्षण—उसका अंतर्द्वंद्व तनाव को तीखा करता है। → हिडिम्बा भाई की आज्ञा मानने से इंकार करती है और उसके पराक्रम-गर्व को चुनौती देती है—वह कहती है कि राक्षस, मनुष्य, गन्धर्व, यक्ष कोई भी उसके (भीम के) पराक्रम को सह नहीं सकेगा; और यदि चाहे तो स्वयं जाकर या भाई को भेजकर देख ले। → हिडिम्बा का निर्णय स्पष्ट हो जाता है: वह पाण्डवों की ओर झुकती है और हिडिम्ब के नरसंहार-आदेश के विरुद्ध खड़ी होती है, जिससे आगामी संघर्ष की भूमि तैयार होती है। → हिडिम्ब को उकसाकर/ललकारकर हिडिम्बा संकेत देती है कि अब मुठभेड़ अवश्यंभावी है—क्या नरभक्षी राक्षस स्वयं आएगा, और पाण्डवों की रक्षा कैसे होगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जद्ुगृहपर्वमें भीमसेनके जल ले आनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५० ॥/ ऑपन-आ क्र बछ। अर क्ज (हिडिम्बवधपर्व) एकपज्चाशदधिकशततमो< ध्याय: हिडिम्बके भेजनेसे हिडिम्बा राक्षसीका पाण्डवोंके पास आना और भीमसेनसे उसका वार्तालाप वैशम्पायन उवाच तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षस: । अविदूरे वनात् तस्माच्छालवृक्षं समाश्रित:
قال فايشَمبايانا: بينما كان الباندافا مع كونتي مضطجعين يستريحون هناك، كان رَاكْشَسٌ يُدعى هِدِمبا يقيم غير بعيد عن تلك الغابة، متخذًا مأوى عند شجرة سالا (śāla). ويُمهّد هذا المشهد الهادئ لتوترٍ أخلاقيٍّ آتٍ: الضعفاء في راحة، وقوةٌ مفترسة تكمن قريبًا—مُنذِرةً باختبارٍ للحماية وللبأسِ القائم على الحق.
Verse 2
क्रूरो मानुषमांसादो महावीर्यपराक्रम: । प्रावड्जलधरश्याम: पिज्ञाक्षो दारुणाकृति:
قال فايشَمبايانا: كان وحشيًّا، آكلًا للحم البشر، ذا قوةٍ هائلة وبأسٍ مُرهب. أسودَ كغمامةِ المونسون، بعينين عسليّتين مائلتين إلى البني، وبهيئةٍ مفزعة؛ كأنه تجسيدٌ للأدهرما (اللاحقّ) يهدّد نظام الأخلاق والحق.
Verse 3
दंष्टाकरालवदन: पिशितेप्सु: क्षुधार्दित: । लम्बस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मश्रुशिरोरुह:
كان فمه مروّعًا من هول أنيابه الضخمة. أنهكه الجوع، فجلس مترقّبًا على أمل أن ينال لحمًا. وكانت أردافه وبطنه طويلين متدلّيين، ولحيته وشاربه وشعر رأسه حمراء اللون.
Verse 4
महावृक्षगलस्कन्ध: शड्कुकर्णो बिभीषण: । यदृच्छया तानपश्यत् पाण्डुपुत्रान् महारथान्
كان عنقه وكتفاه كجذع شجرة عظيمة، وأذناه طويلتين حادتين كالرماح. وكان منظره مروّعًا. وبمحض المصادفة التي ساقها القدر وقعت عيناه على أبناء باندو، أولئك المَهارَثَة.
Verse 5
विरूपरूप: पिड़ाक्ष: करालो घोरदर्शन: । पिशितेप्सु: क्षुधार्तश्न॒ तानपश्यद् यदृच्छया
قال فايشَمبايانا: كان هناك رَاكْشَسٌ مشوَّه الخِلقة، عَسَليَّ العينين، نابِيًّا، مُرعِبَ المنظر؛ تعذّبه المجاعة ويشتهي اللحم النيّئ. فصادف أبناء باندو على غير قصد وأبصرهم.
Verse 6
कक ऑिक । | ५ ४2-- “+ हक 8 न ; | 3 ६ े दर जज ब्द्ध दर 3 <#्नड)/2)॥29क- [] ७.९ ५५०९५... (९! ५३ ऊर्ध्वाड्गुलि: स कण्डूयन् धुन्वन् रूक्षान् शिरोरुहान् जृम्भमाणो महावकत्र: पुन: पुनरवेक्ष्य च
رفع أصابعه إلى أعلى، يحكّ ويهزّ شعر رأسه الخشن اليابس. وكان ذلك الراکشس عظيم الفم يتثاءب، وهو يرمق الباندافا مرارًا وتكرارًا.
Verse 7
हृष्टो मानुषमांसस्थ महाकायो महाबल: । आध्राय मानुषं गन्धं भगिनीमिदमब्रवीत्
قال فايشَمبايانا: فرحًا باحتمال الظفر بلحم البشر، تكلّم الراکشس الجبّار عظيم الجسد—بعد أن شمّ رائحة إنسان—إلى أخته بهذه الكلمات.
Verse 8
उपपन्नश्चिरस्याद्य भक्षो5यं मम सुप्रिय: । स्नेहस्रवान् प्रस्रवति जिह्दा पर्येति मे सुखम्
قال فايشَمبايانا: «بعد زمنٍ طويل، اليوم ظفرتُ بطعامٍ هو أحبّ إليّ حقًّا. ولساني مبلّل باللعاب، يسيل ويتحرّك طربًا.»
Verse 9
अष्टौ दंष्टा: सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्पापातदुस्सहा: । देहेषु मज्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च
Vaiśampāyana said: “Today I shall plunge my eight fangs—whose tips are exceedingly sharp and whose blow has long been unbearable—into human bodies and into slick flesh.” The line conveys a vow of predatory violence, foregrounding the ethical contrast between dharma and the destructive impulses that drive beings toward cruelty.
Verse 10
आक्रम्य मानुषं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि । उष्णं नवं प्रपास्यामि फेनिलं रुधिरं बहु,“मैं मनुष्यकी गर्दनपर चढ़कर उसकी नाड़ियोंको काट दूँगा और उसका गरम-गरम, फेनयुक्त तथा ताजा खून खूब छककर पीऊँगा
Vaiśaṃpāyana said: “Trampling upon a man’s throat and severing even his vital vessels, I shall drink deeply of his hot, fresh blood—frothing and in great quantity.” The utterance conveys a deliberate vow of extreme violence, marking a collapse of restraint and a stark violation of dharma through bloodthirsty intent.
Verse 11
गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनमाश्रिता: । मानुषो बलवान गन्धो पघ्राणं तर्पपतीव मे,“बहिन! जाओ, पता तो लगाओ, ये कौन इस वनमें आकर सो रहे हैं? मनुष्यकी तीव्र गन्ध आज मेरी नासिकाको मानो तृप्त किये देती है
Vaiśampāyana said: “Go and find out who these are, lying asleep here after taking refuge in the forest. A strong human scent reaches me, as though it were gratifying my sense of smell.”
Verse 12
हत्वैतान् मानुषान् सर्वानानयस्व ममान्तिकम् | अस्मद्विषयसुप्ते भ्यो नैतेभ्यो भयमस्ति ते
Vaiśampāyana said: “Having slain all these men, bring them to me. They are asleep within our own domain; therefore you have no cause to fear them at all.” The line reflects a morally troubling command: the speaker frames the victims’ vulnerability and the safety of the setting as justification for violence, highlighting the abuse of power and the erosion of kṣatriya ethics when killing the unprepared is treated as permissible.
Verse 13
एषामुत्कृत्य मांसानि मानुषाणां यथेष्टत: । भक्षयिष्याव सहितौ कुरु तूर्ण वचो मम,'फिर हम दोनों एक साथ बैठकर इन मनुष्योंके मांस नोच-नोचकर जी-भर खायेंगे। तुम मेरी इस आज्ञाका तुरंत पालन करो
Vaiśampāyana said: “Tearing off the flesh of these humans as we please, we two shall eat our fill together. Therefore, carry out my command at once.” The line conveys a deliberate, predatory intent and highlights a stark collapse of ethical restraint, presenting violence not as necessity but as willed cruelty.
Verse 14
भक्षयित्वा च मांसानि मानुषाणां प्रकामत: । नृत्याव सहितावावां दत्ततालावनेकश:,“इच्छानुसार मनुष्यमांस खाकर हम दोनों ताल देते हुए साथ-साथ अनेक प्रकारके नृत्य करें!
قال فايشَمبايانا: «بعد أن نأكل لحم البشر حتى نشبع رغبتنا، فلنصفّق نحن الاثنان معًا لضبط الإيقاع، ولنؤدِّ أنواعًا كثيرة من الرقصات».
Verse 15
एवमुक्ता हिडिम्बा तु हिडिम्बेन तदा वने । भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी
قال فايشَمبايانا: لما خاطبها هِديمبا بذلك في الغابة، أطاعت الرّاكشسيّة هِديمبا أمر أخيها، فأسرعت من فورها إلى الموضع الذي كان فيه أبناء باندو. فلما بلغت هناك رأت كونتي وأبناء باندو نيامًا، ورأت بهيماسينا—الذي لا يُقهر—مستيقظًا يحرسهم.
Verse 16
जगाम तत्र यत्र सम पाण्डवा भरतर्षभ । ददर्श तत्र सा गत्वा पाण्डवान् पृथया सह | शयानान् भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम्
قال فايشَمبايانا: يا ثورَ آلِ بهاراتا، مضت مسرعةً إلى الموضع الذي كان فيه أبناء باندو. فلما وصلت رأت أبناء باندو مضطجعِين نيامًا مع بريثا (كونتي)، ورأت بهيماسينا—الذي لم يُغلَب—مستيقظًا قائمًا بالحراسة.
Verse 17
दृष्टवैव भीमसेनं सा शालपोतमिवोदगतम् । राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि
قال فايشَمبايانا: ما إن رأت الرّاكشسيّة بهيماسينا—حسنًا كغصنٍ فتيّ من شجرة الشالا قد نبت لتوّه—حتى استولت عليها الرغبة فيه. وعلى هذه الأرض كان جماله لا يُضاهى.
Verse 18
अयं श्यामो महाबाहु: सिंहस्कन्धो महाद्युति: । कम्बुग्रीव: पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्न्मम
قال فايشَمبايانا: وفكّرت في سرّها: «هذا الفتى البطل داكن اللون عظيم الذراعين، كتفاه ككتفي أسد، وهو متلألئ ببهاء عظيم. عنقه جميل كصدفة السَّنْخَة، وعيناه واسعتان كبتلات اللوتس. لعلّه يكون زوجًا لائقًا بي».
Verse 19
नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्या क्रू्रोपसंहितम् । पतिस्नेहो&तिबलवान् न तथा भ्रातृसौहदम्
قال فايشَمبايانا: «لن أنفّذ قطّ أمرَ أخي إذا اقترن بالقسوة. إن محبّة الزوجة لزوجها شديدةٌ جدًّا؛ أمّا مودّة الإخوة فليست بمثلها.»
Verse 20
मुहूर्तमेव तृप्तिश्न भवेद् भ्रातुर्ममैव च । हतैरेतैरहत्वा तु मोदिष्ये शाश्व॒ती: समा:
قال فايشَمبايانا: «لو قُتل هؤلاء لما نلنا أنا وأخي إلا رضًا عابرًا من لحمهم. أمّا إن لم أقتلهم فسأفرح بصحبتهم سنينَ كثيرة. إن مشورة أخي قاسية، فلن أتبعها. ففي قلب المرأة تكون محبّة الزوج هي الأقوى، ولا تعادلها مودّة الإخوة.»
Verse 21
सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मानुषमुत्तमम् | उपतस्थे महाबाहुं भीमसेनं शनै: शनै:
قال فايشَمبايانا: إن هيديمبا، القادرة على اتخاذ الأشكال كما تشاء، صاغت لنفسها هيئةً بشريةً بديعة. وكأنها فتاةٌ خجلى، دنت من بهيماسينا عظيمِ الساعدين رويدًا رويدًا، في لطفٍ وهدوء.
Verse 22
लज्जमानेव ललना दिव्याभरणभूषिता । स्मितपूर्वमिदं वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत्
قال فايشَمبايانا: وكانت الفتاة مزدانةً بحُلِيٍّ سماوية، كأنها تستحي، فابتسمت ثم خاطبت بهيماسينا بهذه الكلمات.
Verse 23
कुतस्त्वमसि सम्प्राप्त: कश्नासि पुरुषर्षभ । क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिण:
قال فايشَمبايانا: «من أين أتيتَ إلى هنا، يا خيرَ الرجال، ومن أنت؟ ومن هؤلاء الرجال ذوو الهيئة الإلهية الراقدون هنا؟»
Verse 24
केयं वै बृहती श्यामा सुकुमारी तवानघ । शेते वनमिदं प्राप्य विश्वस्ता स्वगृहे यथा
قال فايشَمبايانا: «يا من لا عيب فيه، من هذه الفتاة السمراء—طويلة القامة ومع ذلك رقيقة لطيفة—التي لما بلغت هذا الغاب اضطجعت نائمة هنا بثقة تامة، كأنها في بيتها؟»
Verse 25
नेदं जानाति गहन वन राक्षससेवितम् | वसति हात्र पापात्मा हिडिम्बो नाम राक्षस:,“इन्हें यह पता नहीं है कि यह गहन वन राक्षसोंका निवासस्थान है। यहाँ हिडिम्ब नामक पापात्मा राक्षस रहता है
قال فايشَمبايانا: «إنهم لا يعلمون أن هذا غاب كثيف تؤمه الرّاكشاسات وتسكنه. هنا يقيم راكشاس خبيث النفس يُدعى هِدِمبا.»
Verse 26
तेनाहं प्रेषिता क्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा । बिभक्षयिषता मांसं युष्माकममरोपम,“वह मेरा भाई है। उस राक्षसने दुष्टभावसे मुझे यहाँ भेजा है। देवोपम वीर! वह आपलोगोंका मांस खाना चाहता है
«ذلك الرااكشاس، بدافع نية شريرة، أرسلني إلى هنا قسرًا. أيها البطل المماثل للخلود—إنه يريد أن يلتهم لحمكم.»
Verse 27
साहं त्वामभिसम्प्रेक्ष्य देवगर्भसमप्रभम् । नान््यं भर्तारमिच्छामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
«لما نظرتُ إليك—متلألئًا كفتى من أبناء الآلهة—لم أعد أرغب في رجلٍ غيرك زوجًا. هذه هي الحقيقة التي أقولها لك.»
Verse 28
एतद् विज्ञाय धर्मज्ञ युक्ते मयि समाचर | कामोपहतचित्ताड़ीं भजमानां भजस्व माम्
«يا عارفَ الدَّرما، وقد علمتَ ذلك، فاعمل نحوي بما يليق. لقد ضُرِبَ جسدي وعقلي ورُجّا بالرغبة؛ وقد لجأتُ إليك كخادمةٍ مخلصة—فاقبلني.»
Verse 29
त्रास्यामि त्वां महाबाहो राक्षसात् पुरुषादकात् | वत्स्यावो गिरिदुर्गेषु भर्ता भव ममानघ
قال فايشَمبايَنا: «يا عظيمَ الساعدَين! سأحميك من ذلك الرّاكشَسا آكلِ البشر. فلنَسكن معًا في حصون الجبال وكهوفها الوعرة التي لا تُنال. يا من لا عيبَ فيه، كُن زوجي».
Verse 30
(इच्छामि वीर भद्र| ते मा मा प्राणा विहासिषु: । त्वया हाहं परित्यक्ता न जीवेयमरिंदम ।।
قال فايشَمبايَنا: «يا بطل، إنما أبتغي لك الخير. فلا تدع أنفاس حياتي نفسها تفارقني بسبب رفضك. يا قاهرَ الأعداء، إن أنت نبذتني فلن أستطيع العيش. أنا ممن يسيرون في السماء، وأطوف حيث أشاء. فهلمّ—انل فرحًا لا يُضاهى بأن تلهو معي هنا وهناك، عبر عوالم وأقاليم شتّى».
Verse 31
भीमसेन उवाच (एष ज्येष्ठो मम भ्राता मान्य: परमको गुरु: । अनिविष्ट क्ष॒ तन्माहं परिविद्यां कथंचन ।।
قال بِهِيمَسِينا: «يا راكشَسي! هذا أخي الأكبر، جديرٌ بالإجلال، وهو أعلى مُرشِدٍ لي. لم يتزوّج بعد؛ لذلك لن أكون، بأي حال، ممّن يتزوّج قبله. كيف يستطيع إنسان، ولو كان قادرًا قويًّا في هذا العالم، أن يهجر هؤلاء—أمي وإخوتي، وفيهم أخي الأكبر—وهم نائمون في راحة، ويتركهم بلا حماية، يا راكشَسي؟»
Verse 32
को हि सुप्तानिमान् भ्रातृन् दत्त्वा राक्षमभोजनम् | मातरं च नरो गच्छेत् कामार्त इव मद्विध:
قال بِهِيمَسِينا: «أيُّ رجلٍ مثلي، تدفعه الشهوة كالمولهِ بالحب، يستطيع أن يمضي إلى مكانٍ آخر بعد أن يترك هؤلاء الإخوة النائمين وأمَّنا طعامًا لراكشَسا؟»
Verse 33
राक्षस्युवाच यत् ते प्रियं तत् करिष्ये सव॒नितान् प्रबोधय । मोक्षयिष्याम्यहं काम राक्षसात् पुरुषादकात्
قالت الراكشَسي: «ما كان عزيزًا عليك فعلتُه. أيقِظْ جميع هؤلاء الناس مع نسائهم. وكما تشاء، سأُخلِّصهم من ذلك الراكشَسا آكلِ البشر».
Verse 34
भीमसेन उवाच सुखसुप्तान् तू के म्सेअक [_ मातरं चैव राक्षसि । न भयाद् बो भ्रातुस्तव दुरात्मन:
قال بهيماسينا: «أيتها الراكشسية، إن إخوتي وأمي نائمون بسلام هنا في هذه الغابة. لن أوقظهم خوفًا من أخيكِ الخبيث.»
Verse 35
न हि मे राक्षसा भीरु सोढुं शक्ता: पराक्रमम् । न मनुष्या न गन्धर्वा न यक्षाश्चवारुलोचने,भीरु! सुलोचने! मेरे पराक्रमको राक्षस, मनुष्य, गन्धर्व तथा यक्ष भी नहीं सह सकते हैं
وأعلن بهيماسينا للمرأة الخائفة ذات العينين الحَسَنَتَين: «أيتها الوجِلة، أيتها الحسناء العينين! لا تطيق الراكشسات بأسِي، ولا البشر، ولا الغندرفات، ولا الياكشات.»
Verse 36
गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे यद् वापीच्छसि तत् कुरु । तं वा प्रेषय तन्वज्धि भ्रातरं पुरुषादकम्
قال بهيماسينا: «اذهبي أو ابقي، أيتها السيدة الكريمة؛ افعلي ما تشائين. أو إن شئتِ، أيتها الرشيقة الأعضاء، فأرسلي أخاكِ آكلَ البشر.»
Verse 151
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि भीमहिडिम्बासंवादे एकपज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
وهكذا، في «شري مهابهارتا»، ضمن «آدي بارفا»، في قسم «قتل هيديمبا»، في حوار بهيما وهيديمبا، تنتهي هنا الفصل الحادي والخمسون بعد المئة.
Frequently Asked Questions
How to convert a violent, fear-based local order into stable civic safety: Bhīma must prevent further harm while avoiding indiscriminate retaliation and simultaneously protect the concealed status of the Pāṇḍavas.
Effective protection combines force with restraint and post-conflict governance: security is completed not merely by removing a threat but by establishing enforceable norms (saṃvida) and calming collective fear.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as pragmatic meta-commentary by showing how public evidence, communal verification, and controlled narration preserve social order and safeguard vulnerable actors.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.