Shloka 48
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:,उस पापात्माका हृदय छूरेके समान तीखा था; परंतु बातें वह ऐसी करता था, मानो उनसे अमृत झर रहा हो। वह सगे भाई और हितैषी सुहृदकी भाँति स्वयं भीमसेनके लिये भाँति-भाँतिके भक्ष्य पदार्थ परोसने लगा। भीमसेन भोजनके दोषसे अपरिचित थे; अतः दुर्योधनने जितना परोसा, वह सब-का-सब खा गये। यह देख नीच दुर्योधन मन-ही-मन हँसता हुआ-सा अपने-आपको कृतार्थ मानने लगा
tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva | kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ ||
ثم إنّ دُريودَهَنَة هناك، كأنّه يضحك في أعماق قلبه، حسبَ نفسَه قد أتمّ غرضه—وهو أخسّ الرجال. كان قلبه حادًّا كحدّ السكين، غير أنّ كلامه ينساب كأنّ منه رحيقَ الأَمْرِتَة. وتظاهرَ بمظهر الأخ الشقيق والصديق الناصح، فأخذ يقدّم لبهيمسينا ألوانًا من الطعام بيده. ولم يكن بهيمسينا يعرف ما في الطعام من عيبٍ مُهلك، فأكل كلّ ما قدّمه دُريودَهَنَة. فلمّا رأى ذلك، ضحك دُريودَهَنَة الدنيء في سرّه، وظنّ أنّه قد نال مُراده.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse condemns inner malice concealed beneath outward propriety: a person may appear courteous, yet if the heart delights in harming others, that hidden intention marks ethical baseness (adharma).
Vaiśampāyana describes Duryodhana’s inner state at that moment: he secretly laughs to himself and feels his plan has succeeded, revealing his deceitful satisfaction despite any outward show of friendliness.