Shloka 1
पाण्डोः श्राद्धं, सत्यवत्याः वनगमनम्, बाल्यस्पर्धा च
Pāṇḍu’s Śrāddha, Satyavatī’s Withdrawal, and Childhood Rivalry
ऑपनआक्ाा बछ। अर: अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: पाण्डुका अनुताप, संन्यास लेनेका निश्चय तथा पत्नियोंके अनुरोधसे वानप्रस्थ-आश्रममें प्रवेश वैशम्पायन उवाच तं॑ व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् | सभार्य: शोकदु:खार्त: पर्यदेवयदातुर:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उन मृगरूपधारी मुनिको मरा हुआ छोड़कर राजा पाण्डु जब आगे बढ़े, तब पत्नीसहित शोक और दुःखसे आतुर हो अपने सगे भाई- बन्धुकी भाँति उनके लिये विलाप करने लगे तथा अपनी भूलपर पश्चात्ताप करते हुए कहने लगे
Vaiśampāyana uvāca |
Taṁ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam |
Sabhāryaḥ śoka-duḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ ||
قال فَيْشَمْبَايَنَة (Vaiśampāyana): «يا جَنَمِيجَيَة (Janamejaya)! لمّا مضى الملك پاندو (Pāṇḍu) متجاوزًا الموضع—تاركًا إيّاه هناك كمن انقضى أجله—وقد اعتصره الحزن والوجع، أخذ ينوح في اضطراب مع زوجاته، يرثي ذلك الناسك كما يرثي قريبًا من صلبه. ثم قال نادمًا على زلّته:»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even unintended wrongdoing carries moral weight: a ruler must acknowledge harm, grieve for the victim, and accept responsibility. The verse highlights conscience (an ethical response) as integral to dharma, especially for a king whose actions affect others.
After the deer-formed sage has been killed (in the preceding context), Pāṇḍu moves on but immediately breaks into lamentation. With his wives, he mourns the slain ascetic as if he were a close relative, expressing distress and the beginning of repentance that will shape his later renunciatory decisions.