Shloka 14
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
अरागद्वेषसंयुक्त: सोमवत् प्रियदर्शन: । तेजसा सूर्यकल्पो5 भूद् वायुवेगसमो जवे । अन्तकप्रतिम: कोपे क्षमया पृथिवीसम:,उनमें न राग था न द्वेष। चन्द्रमाकी भाँति उनका दर्शन सबको प्यारा लगता था। वे तेजमें सूर्य और वेगमें वायुके समान जान पड़ते थे; क्रोधमें यमराज और क्षमामें पृथ्वीकी समानता करते थे
arāgadveṣasaṁyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ | tejasā sūryakalpo 'bhūd vāyuvegāsamo jave | antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ ||
قال فَيْشَمْبايَنَة: كان منزَّهًا عن التعلّق والنفور، وكالقمر كان منظره محبوبًا لدى الجميع. وفي الإشعاع كان كالشمس، وفي السرعة كالريح؛ وفي الغضب كان كالموت نفسه، غير أنّه في الحِلم والاحتمال كان كالأرض—ثابتًا صبورًا محتملًا.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse praises an ideal character who is inwardly balanced—free from attachment and hatred—yet outwardly powerful. True excellence is shown by combining strength (sun-like radiance, wind-like speed) with moral restraint: anger may be formidable, but forgiveness and endurance (earth-like patience) govern conduct.
Vaiśampāyana is describing a person’s qualities through a chain of similes: moon-like pleasantness, sun-like brilliance, wind-like swiftness, Death-like wrath when provoked, and earth-like forbearance. It functions as a laudatory portrait establishing the figure’s stature and ethical temperament.