Shloka 7
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
Transliteration
brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran / niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ
Translation
حينئذٍ صار براهما في تلك المياه منكّسًا يسير؛ كيراعةٍ في الليل تومض هنا وهناك، كذلك في زمن البرالايا كان يتنقّل من موضع إلى موضع.
Word by Word
ब्रह्मBrahman / the Creator (Brahmā)
ब्रह्म:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक
सलिलेin the water
सलिले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)
तस्मिन्in that (water)
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; निर्देश (demonstrative)
अवाक्downward-facing
अवाक्:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअवाक् (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः; अव्यय-स्वरूप विशेषणम्; अर्थः ‘अधोमुखः’ (downward-facing)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया; ‘having become’
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
चरन्moving/wandering
चरन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि
निशायाम्in the night
निशायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण
इवlike/as if
इव:
Upamā (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-वाचक अव्यय (simile marker)
खद्योतःa firefly
खद्योतः:
Karta (कर्ता; उपमान)
TypeNoun
Rootखद्योत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
प्रापृट्कालेat the time of twilight (dusk)
प्रापृट्काले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रापृट्-काल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/सम्बन्ध: प्रापृटः कालः); पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण
ततःfrom there/thereafter
ततः:
Source/Sequence (अपादान/क्रम)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादान/क्रमवाचक (from there/thereafter)
ततःagain and again / here and there
ततः:
Sequence (क्रम)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति-प्रयोग (repetition for distributive sense)