Shloka 36
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः
Transliteration
tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata / yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ
Translation
وبينما كان يتأمل، اندفع خلقٌ آخر يُدعى ‘تِريَك-سروتا’؛ ولأنه يتبدّل على نحوٍ عرضيّ، سُمّي لذلك ‘تِريَك-سروتا’.
Word by Word
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), एकवचन; सम्बन्ध
अभिध्यायतःwhile (he) was contemplating
अभिध्यायतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootअभि + ध्यै (धातु) → अभिध्यायत् (शतृ/वर्तमान कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; (तस्य इत्यस्य विशेषण: while he was contemplating)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
अन्यःanother
अन्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
तिर्यक्स्रोतःthe sideways stream (tiryak-srota)
तिर्यक्स्रोतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतिर्यक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास (horizontal-current)
अभ्यवर्ततcame forth/occurred
अभ्यवर्तत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि + वृत् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootयस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; हेत्वर्थ (because/from which)
तिर्यक्sideways
तिर्यक्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतिर्यक् (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; प्रकार/दिशावाचक (sideways)
विवर्तेतwould turn/roll forth
विवर्तेत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + वृत् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद
तिर्यकस्रोतःthe sideways stream
तिर्यकस्रोतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतिर्यक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ततःtherefore
ततः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/अनुक्रम (therefore/from that)
स्मृतःis called/known
स्मृतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-क्त)
Formक्त-कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि (is called/remembered)