Shloka 84
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
Transliteration
puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate / yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai
Translation
لأنه يسكن «البُري» (مدينة الجسد) سُمّي بُرُشًا (Puruṣa)، وبمعرفته للحقل (kṣetra) سُمّي كشتْرَجْنًا؛ ولأنه يضمر مع البُدهي في الداخل فهو حقًّا ذو ماهية الوعي (bodha).
Word by Word
पुरिषत्वात्from (his) being in the city/body (puriṣatva)
पुरिषत्वात्:
हेतु/अपादान (Cause/Source)
TypeNoun
Rootपुरिषत्व (प्रातिपदिक: पुरिष + त्व)
Formतत्पुरुष/भावसमास-प्राय (त्व-प्रत्ययान्त भाव); नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
पुरुषःthe person/puruṣa
पुरुषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
क्षेत्रज्ञानात्from being the knower of the field
क्षेत्रज्ञानात्:
हेतु/अपादान (Cause/Source)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वच् (वच् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeIndeclinable
Rootयतस्/यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्राय प्रयोग; हेत्वर्थक (because/from which); मूलतः पञ्चमी-एकवचन रूप (ablative of relative pronoun)
बुद्ध्याby/with intellect
बुद्ध्या:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
अनुशेतेabides/continues (within)
अनुशेते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअनु + √शी (शीङ् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
तस्मात्therefore
तस्मात्:
हेतु/निष्कर्ष (Reason/Conclusion)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्राय प्रयोग; हेत्वर्थक (therefore/from that); मूलतः पञ्चमी-एकवचन (ablative)
बोधात्मकःof the nature of consciousness/knowledge
बोधात्मकः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootबोध + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सः-विशेषण
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphasis)