Shloka 83
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
Transliteration
sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate / anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā
Translation
ذلك المها-آتمن يُقال له «السِّدهي» بسبب تحوّل الجسد؛ لأنه يضطجع في باطن الجميع—وهو أيضاً «عارف الحقل» (كشترجْن).
Word by Word
सःhe/that (one)
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
महात्माthe great-souled one
महात्मा:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक: महा + आत्मन्)
Formकर्मधारयसमास; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
शरीरस्यof the body
शरीरस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
वैवर्त्तात्from the transformation/change
वैवर्त्तात्:
अपादान (Apādāna/Ablative source)
TypeNoun
Rootवैवर्त्त (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादानार्थ (ablative)
सिद्धिःattainment/perfection
सिद्धिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
उच्यतेis said/called
उच्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वच् (वच् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive voice)
अनुशेतेlies along/abides (within)
अनुशेते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअनु + √शी (शीङ् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
यतःbecause/from which
यतः:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeIndeclinable
Rootयतस् (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थक (causal/relative adverb: because/from which)
सर्वान्all (of them)
सर्वान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; (जनान्/भूतान् इत्यादि) कर्म-विशेषण
क्षेत्रज्ञानम्the knower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रज्ञानम्:
कर्म/विषय (Object/Topic)
TypeNoun
Rootक्षेत्र + ज्ञान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (षष्ठी/कर्मधारय-प्राय); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
अथthen/also
अथ:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनन्तर/विकल्प (particle: then/also)
अपिalso
अपि:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपि-शब्द (also/even)
वाor
वा:
सम्बन्ध/निपात (Disjunction)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक (disjunctive particle)