Mantra 13

Rishi: Yājñavalkya-tradition

Devata: Ṛta; abstract ends (Vairahatyā, Vivikti, Bhūman, Mariṣṭi) and cosmic stations (Svarga, Nāka)

Chandas: Yajus-catalogue

Samhita Patha (Devanagari)

ऋ॒तये॑ स्ते॒नहृ॑दयं वैर॑हत्याय॒ पिशु॑नं॒ विवि॑क्त्यै क्ष॒त्तार॒मौप॑द्रष्ट्र्यायानुक्ष॒त्तारं॒ बला॑यानुच॒रं भू॒म्ने प॑रिष्क॒न्दं प्रि॒याय॑ प्रियवा॒दिन॒ मरि॑ष्ट्या अश्वसा॒दᳪ स्व॒र्गा॑य लो॒काय॑ भागदु॒घं वर्षि॑ष्ठाय॒ नाका॑य परिवे॒ष्टार॑म्

Transliteration

ṛtáye stenahṛ́dayaṃ vairahatyā́ya piśúnaṃ vivíktyai kṣattā́ramaupadráṣṭryāyānukṣattā́raṃ bálāyānucáraṃ bhū́mne pariṣkándaṃ priyā́ya priyavā́dinaṃ maríṣṭyā aśvasā́daṃ svargā́ya lokā́ya bhāgadúghaṃ várṣiṣṭhāya nā́kāya pariveṣṭā́ram

Translation

为秩序真理（ṛta），立盗心之人；为诛灭仇怨，立谗毁者；为辨别分明，立执事（kṣattṛ）；为监察，立副执事；为力量，立随从侍者；为广大，立巡行者；为可爱，立善言悦语者；为无灾安稳（mariṣṭi），立驯御烈马者；为天界之世，立分赐乳利者（bhāga-dugh）；为至高之天（nāká），立包覆护持者。

Padapatha (Word Analysis)

ऋतये । स्तेनहृदयम् । वैरहत्याय । पिशुनम् । विविक्त्यै । क्षत्तारम् । औपद्रष्ट्र्याय । अनुक्षत्तारम् । बलाय । अनुचरम् । भूम्ने । परिष्कन्दम् । प्रियाय । प्रियवादिनम् । मरिष्ट्यै । अश्वसादम् । स्वर्गाय । लोकाय । भागदुघम् । वर्षिष्ठाय । नाकाय । परिवेष्टारम्

Word by Word

• ऋतये: for ṛta (cosmic order/rite)
• ऋतये: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• स्तेनहृदयम्: a thief-hearted one / thief’s heart
• स्तेनहृदयम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: स्तेन-हृदय (समास; प्रातिपदिक)

• वैरहत्याय: for enmity-slaying / hostile killing
• वैरहत्याय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: वैरहत्या (प्रातिपदिक)

• पिशुनम्: a slanderer, informer
• पिशुनम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: पिशुन (प्रातिपदिक)

• विविक्त्यै: for separation/discrimination
• विविक्त्यै: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: विविक्ति (प्रातिपदिक)

• क्षत्तारम्: the chamberlain/attendant (kṣattā)
• क्षत्तारम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: क्षत्तृ (प्रातिपदिक)

• औपद्रष्ट्र्याय: for the overseer/observer (upadraṣṭṛ-function)
• औपद्रष्ट्र्याय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: औपद्रष्ट्र्य (प्रातिपदिक; उपद्रष्टृ-सम्बद्ध)

• अनुक्षत्तारम्: the assistant-chamberlain
• अनुक्षत्तारम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अनु-क्षत्तृ (समास; प्रातिपदिक)

• बलाय: for strength
• बलाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)

• अनुचरम्: a follower, attendant
• अनुचरम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: अनुचर (प्रातिपदिक)

• भूम्ने: for greatness/abundance
• भूम्ने: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: भूमन् (प्रातिपदिक)

• परिष्कन्दम्: one who rushes about; assailant
• परिष्कन्दम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: परि-स्कन्द (प्रातिपदिक)

• प्रियाय: for the dear/for what is प्रिय
• प्रियाय: सम्प्रदान
• Type: Noun/Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)

• प्रियवादिनम्: one who speaks pleasantly
• प्रियवादिनम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: प्रिय-वादिन् (समास; प्रातिपदिक)

• मरिष्ट्यै: for non-injury/safety
• मरिष्ट्यै: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: मरिष्टि (प्रातिपदिक)

• अश्वसादम्: horse-tamer/horse-sitter (rider)
• अश्वसादम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अश्व-साद (समास; प्रातिपदिक)

• स्वर्गाय: for heaven
• स्वर्गाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)

• लोकाय: for the world
• लोकाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)

• भागदुघम्: one who yields a share; share-milker
• भागदुघम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: भाग-दुघ (समास; प्रातिपदिक)

• वर्षिष्ठाय: for the most excellent/best
• वर्षिष्ठाय: सम्प्रदान
• Type: Adjective
• Root: वर्षिष्ठ (प्रातिपदिक; वर्षिन्-तम/इष्ठ)

• नाकाय: for heaven/firmament
• नाकाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: नाक (प्रातिपदिक)

• परिवेष्टारम्: the enveloper/one who surrounds
• परिवेष्टारम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: परि-वेष्टृ (प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Ṛta
• Vairahatyā (Slaying of enmity)
• Vivikti (Discrimination/Discernment)
• (Over)Sight / Upadraṣṭrīya (Oversight)
• Bala (Strength)
• Bhūman (Greatness/Plenitude)
• Priya (Dearness)
• Mariṣṭi (Safety/Non-destruction)
• Svarga-loka (Heavenly world)
• Nāka (Highest heaven)