Mantra 9
Rishi: Traditionally connected with Ṛgvedic Aśvamedha materials; in VS transmission often left as ‘ṛṣiḥ’ implicit for the section.
Devata: Tvaṣṭṛ (and by extension the cosmic maker-power operative in the yajña).
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (Ṛgvedic provenance; exact metrical regularity varies in Yajus citation).
Samhita Patha (Devanagari)
त्वष्टा॑ वी॒रं दे॒वका॑मं जजान॒ त्वष्टु॒रर्वा॑ जायत आ॒शुरश्व॑ः । त्वष्टे॒दं विश्वं॒ भुव॑नं जजान ब॒होः क॒र्तार॑मि॒ह य॑क्षि होतः
Transliteration
tváṣṭā vīráṃ devákāmaṃ jajāna | tváṣṭur árvā jāyata āśúr áśvaḥ || tváṣṭedáṃ víśvaṃ bhúvanaṃ jajāna bahóḥ kartā́ram ihá yákṣi hotaḥ |
Translation
工巧神特瓦什特里（Tvaṣṭṛ）生出勇士——渴慕诸神者；由特瓦什特里而生奔马——迅疾之骏。特瓦什特里生出此一切有情之世界：噢祭官（Hotṛ）啊，在此以臂为作，敬祭那位造作者。
Padapatha (Word Analysis)
त्वष्टा । वी॒रम् । दे॒व-का॑मम् । जजान । त्वष्टुः । अर्वा॑ । जायत । आ॒शुः । अश्वः । त्वष्टा । इ॒दम् । विश्वम् । भुवनम् । जजान । ब॒होः । क॒र्तारम् । इ॒ह । यक्षि । होतः
Word by Word
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the divine artisan)
त्वष्टा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक) / √त्वक्ष् (धातु, ‘to fashion’)
वीरम्a hero/strong one
वीरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
देवकामम्desiring the gods / god-beloved
देवकामम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootदेवकाम (प्रातिपदिक; देव + काम)
जजानbegot/produced
जजान:
—
TypeVerb
Root√जन् (जनने)
त्वष्टुःof Tvaṣṭṛ
त्वष्टुः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
अर्वाthe steed (Arvan)
अर्वा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअर्वन् (प्रातिपदिक)
जायतwas born / came to be
जायत:
—
TypeVerb
Root√जन् (जनने)
आशुःswift
आशुः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootआशु (प्रातिपदिक)
अश्वःhorse
अश्वः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
त्वष्टाTvaṣṭṛ
त्वष्टा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
कर्म
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वम्all, entire
विश्वम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भुवनम्world/being, the universe
भुवनम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
जजानbegot/created
जजान:
—
TypeVerb
Root√जन् (जनने)
बहुःthe many / abundant one
बहुः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक)
कर्तारम्maker, doer
कर्तारम्:
कर्म
TypeNoun
Rootकर्तृ (प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
यक्षिworship/sacrifice (offer)
यक्षि:
—
TypeVerb
Root√यज् (देवपूजासंगतिकरणदान)
होतःO Hotṛ-priest
होतः:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
T
TvaṣṭṛA
Agni (as the offering-fire, implied)H
Hotṛ (priestly agency, addressed)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes