Mantra 18
Rishi: Traditional: attributed within the Svastyayana corpus to seers of benedictory hymns (often connected with Śaunaka/Āṅgirasa lineages in later indexing); VS internal r̥ṣi assignment is not explicit here
Devata: Īśāna/Lord of all; with explicit invocation of Pūṣan as protector
Chandas: Triṣṭubh (benedictory triṣṭubh style)
Samhita Patha (Devanagari)
तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से हूमहे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द् वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑
Transliteration
tám īśā́naṁ jágatas tastúṣas pátiṁ dhiyáñ jinvám ávase hūmahe vayám | pūṣā́ no yáthā védasā́masad vṛ́dhe rakṣitā́ pāyúr ádabdhaḥ svastáye
Translation
彼为一切动者与静者之主宰、世界之君、激发祈念者；为求护佑，我等呼请之。愿普善（Pūṣan）以其知见，坐于我等左右以增益我等；愿其为我等之守护、之卫护，不受欺惑，为我等之安泰。
Padapatha (Word Analysis)
तम् । ईशा॑नम् । जग॑तः । त॒स्थुषः॑ । पतिम्॑ । धियम् । जि॒न्वम् । अव॑से । हूमहे । व॒यम् । पू॒षा । नः॒ । यथा॑ । वेद॑सा । अम॑सत् । वृ॒धे । र॒क्षि॒ता । पा॒युः । अद॑ब्धः । स्व॒स्तये॑
Word by Word
तम्him / that one
तम्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ईशानम्the ruler, lord
ईशानम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootईशान (प्रातिपदिक; √ईश् ‘to rule’ से)
जगतःof the world / of the moving creation
जगतः:
सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिष्ठेय-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
तस्थुषःof the standing (creation)
तस्थुषः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun (Kṛdanta) / Adjective
Rootतस्थुस् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था ‘to stand’ का परिपूर्ण/परफेक्ट्-भाग)
पतिम्lord, master
पतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
धियम्thought, prayer, insight
धियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootधि (प्रातिपदिक)
जिन्वम्impelling / quickening (our prayer)
जिन्वम्:
सम्बोधन-सम्बन्ध (देवस्य विशेषणम्)
TypeVerb (imperative/participle-like Vedic form) / Adjective
Root√जिव्/√जिन्व् (धातु; ‘to quicken, impel, gladden’)
अवसेfor help, for protection
अवसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअवस् (प्रातिपदिक) / √अव् ‘to protect’ से भाव
हूमहेwe invoke
हूमहे:
क्रिया
TypeVerb
Root√ह्वे (धातु; ‘to call, invoke’)
वयम्we
वयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पूषाPūṣan
पूषा:
कर्तृ (आशीर्वाद-वाक्ये)
TypeNoun (deity name)
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
नःour
नः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
यथाas, so that
यथा:
सम्बन्ध (उपपद-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
वेदसाby knowledge / by sacred wisdom
वेदसा:
करण
TypeNoun
Rootवेदस् (प्रातिपदिक)
अमसत्may he be / he became
अमसत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (धातु; ‘to be’)
वृधेfor increase, for prosperity
वृधे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवृध् (प्रातिपदिक; ‘growth, increase’) / √वृध् से भाव
रक्षिताprotector
रक्षिता:
कर्तृ (विशेषणरूपेण पूष्णः)
TypeNoun (agent) / Adjective
Rootरक्षितृ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रक्ष् ‘to protect’ से)
पायुःguardian
पायुः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun
Rootपायु (प्रातिपदिक; ‘guardian, protector’)
अदब्धःuninjured, undeceived
अदब्धः:
कर्तृ-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootअ-दब्ध (प्रातिपदिक; ‘unharmed, unbeguiled’; √दभ् ‘to harm/deceive’ + नञ्)
स्वस्तयेfor well-being, for welfare
स्वस्तये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootस्वस्ति (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
Ī
Īśāna (Sovereign Lord of all that moves and stands)P
PūṣanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes