Mantra 44

Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution).
Devata: Sarasvatī.
Chandas: Yajus (prose).

होता॑ यक्ष॒त् सर॑स्वतीं मे॒षस्य॑ ह॒विष॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौ॑रुषेय्या गृ॒भो घस॑न्नू॒नं घा॒से अ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमानाᳪ सु॒मत्क्ष॑राणाᳪ शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसनानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वᳪ सर॑स्वती जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

hótā yakṣat sárasvatīṃ méṣasya havíṣa ā́vayat adyá mádhyato médá udbhṛ́taṃ púrā dvéṣobhyaḥ púrā pauruṣeyyā́ grábho ghásan nūnáṃ ghā́se ajrā́ṇāṃ yávasaprathamānāṃ sumátkṣarāṇāṃ śatarudríyāṇām agníṣvāttānāṃ pī́vopavasanānāṃ pārśvatáḥ śróṇitaḥ śitā́mata utsā́dato ’ṅgād aṅgā́d avattā́nāṃ kárad deváṃ sárasvatī juṣátāṃ havír hótar yaja

愿诵祭官(Hotṛ)向萨拉斯瓦蒂(Sarasvatī)奉献:愿她环护并悦纳公绵羊之供物——今日自其中部取出的脂膏——以为昔时防护诸怨憎,昔时防护人为之攫取;今当作为未受伤者之牧食,先于草场,滴流善润之汁,属百鲁陀罗(Śatarudriya)之(供分),为火所享(agniṣvātta),肥美而将尽;取自肋旁、髋部之锐利精髓,并自关节、从肢体至肢体所取者。愿萨拉斯瓦蒂女神如是悦纳此供;诵祭官啊,行祭(yaj)。

होता । यक्षत् । सरस्वतीम् । मेषस्य । हविषः । आवयत् । अद्य । मध्यतः । मेदः । उद्भृतम् । पुरा । द्वेषोभ्यः । पुरा । पौरुषेय्याः । ग्रभः । घसन् । नूनम् । घासे । अज्राणाम् । यवसप्रथमानाम् । सुमत्क्षराणाम् । शतरुद्रियाणाम् । अग्निष्वात्तानाम् । पीवोपवसनानाम् । पार्श्वतः । श्रोणितः । शितामतः । उत्सादतः । अङ्गात्-अङ्गात् । अवत्तानाम् । करत् । देवम् । सरस्वती । जुषताम् । हविः । होतः । यज ।

होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (√हु) प्रातिपदिक
यक्षत्let him worship / offer
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
सरस्वतीम्Sarasvatī
सरस्वतीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
मेषस्यof the ram
मेषस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक)
हविषःof the oblation
हविषः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
towards; forth
:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Root
वयत्let him prepare/arrange
वयत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√वे/√वय् (वयति ‘to weave/prepare/arrange’)
अद्यtoday
अद्य:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootअद्य
मध्यतःfrom the middle
मध्यतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
मेदःfat
मेदः:
कर्म
TypeNoun
Rootमेदस् (प्रातिपदिक)
उद्भृतम्drawn out; taken up
उद्भृतम्:
विशेषण
TypeParticiple
Rootउद्-√भृ + क्त
पुराformerly; before
पुरा:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootपुरा
द्वेषोभ्यःfrom hatreds/hostilities
द्वेषोभ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootद्वेषस् (प्रातिपदिक)
पुराbefore
पुरा:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootपुरा
पौरुषेय्याःhuman-origin (evils)
पौरुषेय्याः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootपौरुषेय्य (प्रातिपदिक)
गृभःthe seizer; grasping one
गृभः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootगृभ (प्रातिपदिक; ‘seizer/grabber’)
घसन्devouring
घसन्:
कर्तृ
TypeParticiple
Root√घस्
नूनम्now; indeed
नूनम्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootनूनम्
घासेin fodder; in grazing
घासे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootघास (प्रातिपदिक)
अज्राणाम्of the unbroken/strong ones (epithet)
अज्राणाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअज्र (प्रातिपदिक)
यवस-प्रथमानााम्foremost in pasture/grass
यवस-प्रथमानााम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootयवस + प्रथम (समास)
सुमत्-क्षराणाम्flowing with good thought/benefit
सुमत्-क्षराणाम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootसुमत् + क्षर (समास)
शतरुद्रियाणाम्of the Śatarudriya (formulas/hosts)
शतरुद्रियाणाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootशतरुद्रिय (प्रातिपदिक; ‘belonging to Śatarudriya’)
अग्नि-स्वात्तानाम्offered/consumed by Agni
अग्नि-स्वात्तानाम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअग्नि + स्वात्त (समास; स्वात्त = √स्वद्/√स्वा + क्त) रूप
पीव-उपवसनानाम्having fat as covering/garment
पीव-उपवसनानाम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootपीव (पीवस्/पीवन् ‘fat’) + उपवसन (प्रातिपदिक)
पार्श्वतःfrom the side
पार्श्वतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
श्रोणितःfrom the hip/loin
श्रोणितः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootश्रोणि (प्रातिपदिक)
शितामतःfrom the sharp/keen part
शितामतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootशितामन्/शितामत् (प्रातिपदिक)
उत्सादतःfrom the swelling/protuberance
उत्सादतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootउत्साद (प्रातिपदिक)
अङ्गात्from a limb
अङ्गात्:
अपादान
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
अङ्गात्from (each) limb
अङ्गात्:
अपादान
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
अवत्तानाम्cut off; separated
अवत्तानाम्:
विशेषण
TypeParticiple
Rootअव-√तन् + क्त (अवत्त) प्रातिपदिक
करदेवम्as a due/gift-offering
करदेवम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootकरदेव (प्रातिपदिक; ‘making (it) a gift/tribute’)
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
जुषताम्let her accept/enjoy
जुषताम्:
क्रिया
TypeVerb
Root√जुष्
हविःthe oblation
हविः:
कर्म
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
होतर्O Hotṛ
होतर्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजworship; offer
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
S
Sarasvatī
A
Agni
R
Rudras (Śatarudriya collective)