Shukla Yajur Veda — Adhyaya 18, Mantra 43
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Yajña as Gandharva (Bhujyu/Suparṇa epithet); Dakṣiṇā as Apsaras (Stāvā-name)
Chandas: Yajus
Samhita Patha (Devanagari)
भु॒ज्युः सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वतस्य॒ दक्षि॑णा अप्स॒रस॑ स्ता॒वा नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्य॒: स्वाहा॑
Transliteration
bhujyúḥ supárṇo yajñó gandharvás tásya dákṣiṇā apsárasa stā́vā nā́ma | sá na idáṁ bráhma kṣatráṁ pātu tásmai svā́hā vā́ṭ tā́bhyaḥ svā́hā
Translation
生主（Prajāpati）、造作万工者（Viśvakarman）；意（Manas）为乾闼婆（Gandharva）。其《梨歌》（Ṛk）与《娑摩》（Sāman）为阿普萨拉斯（Apsaras），名曰“伊什提”（Eṣṭi）。愿彼为我等护持此婆罗门（Brahman）与刹帝利之权（Kṣatra）。献彼：svāhā！vaṭ！献彼等：svāhā！
Padapatha (Word Analysis)
भु॒ज्युः । सु॒प॒र्णः । य॒ज्ञः । ग॒न्ध॒र्वः । तस्य॑ । दक्षि॑णा । अ॒प्स॒रसः॑ । स्ता॒वाः । नाम॑ । सः । नः॑ । इ॒दम् । ब्रह्म॑ । क्ष॒त्रम् । पा॒तु॒ । तस्मै॑ । स्वाहा॑ । वाट् । ताभ्यः॑ । स्वाहा॑
Word by Word
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
विश्वकर्माViśvakarman (all-maker)
विश्वकर्मा:
Kartā
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
मनःmind
मनः:
Kartā
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
गन्धर्वःGandharva
गन्धर्वः:
Kartā
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
तस्यof him/its
तस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ऋक्सामानिṚks and Sāmans (hymns and chants)
ऋक्सामानि:
Kartā
TypeNoun
Rootऋक् + सामन् (समाहार-द्वन्द्व/समास-प्रातिपदिक)
अप्सरसःApsarases
अप्सरसः:
Kartā
TypeNoun
Rootअप्सरस् (प्रातिपदिक)
एष्टयःofferings / acts of seeking (iṣṭis)
एष्टयः:
Kartā
TypeNoun
Rootएष्टि (प्रातिपदिक)
नाम(by) name
नाम:
Sambandha
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःour / for us
नः:
Sambandha
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ब्रह्मbrahman; sacred power / priestly order
ब्रह्म:
Karma
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
क्षत्रम्kṣatra; royal power / warrior order
क्षत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्षत्र (प्रातिपदिक)
पातुmay (he) protect
पातु:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
तस्मैto him
तस्मै:
Sampradāna
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā (oblation-call)
स्वाहा:
(मन्त्र-निपातः)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/अव्यय)
वाट्vāṭ (ritual exclamation)
वाट्:
(मन्त्र-निपातः)
TypeIndeclinable
Rootवाट् (निपात/उद्गार)
ताभ्यःto them (fem.)
ताभ्यः:
Sampradāna
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
(मन्त्र-निपातः)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/अव्यय)
Entities Mentioned
V
Vāta (as Gandharva)Ā
Āpaḥ / Apsarases (Ūrjāḥ)Y
Yajña (Bhujyu/Suparṇa, as Gandharva)D
Dakṣiṇā (as Apsaras, Stāvāḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes