Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 66, Shloka 3

कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा

Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras

Devanagari script

तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।

Transliteration

tam avadhyaṁ maghavatā yamena varuṇena vā |

prekṣya bhīmākṣam āyāntaṁ vānarā vipradudruvuḥ ||

Translation

见那可怖目光者逼近——被认为连因陀罗、阎摩或伐楼那也无法杀死——婆那罗们惊惶奔逃。

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• अवध्यम्: unkillable
• अवध्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ-वध्य (प्रातिपदिक; वध्य from √वध् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (adjective) तम् इति कर्मपदस्य

• मघवता: by Indra
• मघवता: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मघवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• यमेन: by Yama
• यमेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• वरुणेन: by Varuna
• वरुणेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: 'or/even')

• प्रेक्ष्य: having seen
• प्रेक्ष्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √ईक्ष् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘having seen/observing’

• भीमाक्षम्: fearful-eyed
• भीमाक्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भीम + अक्षि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (भीमम् अक्षि यस्य/भीमाक्षः) विशेषणम् तम्

• आयान्तम्: coming/approaching
• आयान्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √या (धातु) + आ (उपसर्ग)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; तम् इति कर्मपदस्य विशेषणम्

• वानराः: the Vanaras
• वानराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), बहुवचन

• विप्रदुद्रुवुः: ran away in fear
• विप्रदुद्रुवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √द्रु (धातु) + वि + प्र (उपसर्ग)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपदम्

Context

Observing that rakshasa with frightening eyes, who could not be killed by Indra or Yama or even by Varuna coming towards them the vanaras ran in fear.

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa (implied by context)
• Indra (Maghavat)
• Yama
• Varuṇa
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is tested under fear: even strong allies may falter, creating the need for moral leadership to restore courage.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa’s terrifying approach causes a rout among the Vānaras.

Which character virtue is emphasized?

The verse highlights the absence of steadiness (dhṛti) in the troops—setting up Aṅgada’s later rallying role.