Shloka 24

पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम्

Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka

Devanagari script

सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।

Transliteration

sabāṣpa-śokābhihatā samīkṣya tau bhrātarau deva-sama-prabhāvau | vitarkayantī nidhanaṃ tayos sā duḥkhānvitā vākyam idaṃ jagāda ||

Translation

她被悲伤击倒，泪水哽咽；望着那两位兄弟，其光辉如同天神一般，又疑心他们已然殒命；她沉浸在痛苦中，说出了这样的话。

Word by Word

• सबाष्पशोकाभिहता: struck by tearful grief
• सबाष्पशोकाभिहता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स + बाष्प + शोक + अभिहत (हन्-धातु)
• Form: तत्पुरुष-समास (सह/स-पूर्वक: बाष्पशोकेन अभिहता), क्त-कृदन्त from हन् with उपसर्ग अभि; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of सा

• समीक्ष्य: having looked at
• समीक्ष्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम् + ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), धातु: ईक्ष् with उपसर्ग सम्; having beheld

• तौ: those two
• तौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; कर्म of समीक्ष्य

• भ्रातरौ: two brothers
• भ्रातरौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; apposition to तौ

• देवसमप्रभावौ: equal to gods in splendor (two)
• देवसमप्रभावौ: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: देव + सम + प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (देवैः समः प्रभावः यस्य), पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; विशेषण of तौ/भ्रातरौ

• वितर्कयन्ती: suspecting/pondering
• वितर्कयन्ती: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि + तर्कय् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय वर्तमान-कृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृविशेषण of सा

• निधनम्: death
• निधनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म of वितर्कयन्ती

• तयोः: of those two
• तयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), द्विवचन

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृ

• दुःखान्विता: filled with grief
• दुःखान्विता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दुःख + अन्वित (इ-धातु/अन्वि-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दुःखेन अन्विता), क्त-कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of सा

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म of जगाद

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of वाक्यम्

• जगाद: said
• जगाद: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गद् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Context

As tears were rolling down her eyes, beholding the brothers who were equal to gods in their glory, suspecting them to be dead Sita spoke these words।। ityārṣēvālmīkīyēśrīmadrāmāyaṇēādikāvyēyuddhakāṇḍēsaptacatvāriṅśassargaḥ ।।This is the end of the forty seventh sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Characters & Entities

• Sītā
• Rāma
• Lakṣmaṇa
• death (nidhana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma under emotional trial: even when truth is obscured by fear and grief, the righteous heart seeks meaning and responds with integrity rather than cruelty or surrender to adharma.

What is the narrative situation?

Sītā, made to see the brothers seemingly slain, concludes they may be dead and begins to speak—setting up her lament or argument that follows.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s moral seriousness and sincerity: her grief is joined to reflection (vitarka), showing a mind that still searches for truth amid despair.