Shloka 4
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions
Sarga 122
Devanagari script
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।।।
Transliteration
āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram ||
Translation
安慰悲伤的婆罗多，又安慰以美名著称的憍萨利耶，并且见过并慰藉了凯凯伊与苏蜜特罗——罗什曼那之母——在见到他们众人之后，
Word by Word
आश्वास्यhaving comforted
आश्वास्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootआ + श्वस् (धातु) → आश्वास्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘आश्वास्य’ = having comforted
भरतम्Bharata
भरतम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म
दीनम्distressed
दीनम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
कौसल्याम्Kausalya
कौसल्याम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootकौसल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
यशस्विनीम्illustrious
यशस्विनीम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयशस्विनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘कौसल्याम्’ इति विशेषणम्
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक-निपात
सुमित्राम्Sumitra
सुमित्राम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसुमित्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक-निपात
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) → दृष्ट्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having seen’
लक्ष्मणमातरम्Lakshmana's mother
लक्ष्मणमातरम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण + मातृ (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः: ‘लक्ष्मणस्य माता’; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
प्राप्यhaving obtained
प्राप्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + आप् (धातु) → प्राप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having obtained’
राज्यम्kingdom, sovereignty
राज्यम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
अयोध्यायाम्in Ayodhya
अयोध्यायाम्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootअयोध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरणम्
नन्दयित्वाhaving made happy
नन्दयित्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootनन्द् (धातु) → नन्दयित्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), णिच्-प्रयोगः (causative): ‘having gladdened/made happy’
सुहृज्जनम्friends and kinsmen
सुहृज्जनम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसुहृद् + जन (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः: ‘सुहृदः जनाः’ (friendly people/kinsmen); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (समूहवाचक)
इक्ष्वाकूणाम्of the Ikshvakus
इक्ष्वाकूणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootइक्ष्वाकु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; सम्बन्ध
कुलेin the lineage
कुले:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootकुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणम्
वंशम्dynasty
वंशम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
स्थापयित्वाhaving established
स्थापयित्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → स्थापयित्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), णिच्-प्रयोगः (causative): ‘having established’
महाबलO mighty-armed/very strong one
महाबल:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootमहा + बल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः: ‘महच्च तत् बलं यस्य’ (as vocative epithet); पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
इष्ट्वाhaving performed (a sacrifice)
इष्ट्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootयज् (धातु) → इष्ट्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having sacrificed/worshipped’
तुरगमेधेनby the horse-sacrifice
तुरगमेधेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootतुरग + मेध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः (षष्ठी/कर्मधारय-सम्भव): ‘तुरगस्य मेधः’ (horse-sacrifice); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करणम्
प्राप्यhaving attained
प्राप्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + आप् (धातु) → प्राप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having attained’
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक-निपात
अनुत्तमम्unsurpassed
अनुत्तमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनुत्तम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘यशः’ इति विशेषणम्
यशःfame
यशः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootयशस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
ब्राह्मणेभ्यःto the brahmins
ब्राह्मणेभ्यः:
Sampradana (सम्प्रदान/Dative)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), बहुवचन; सम्प्रदानम्
धनम्wealth
धनम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
दत्त्वाhaving given
दत्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootदा (धातु) → दत्त्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having given’
त्रिदिवम्to heaven
त्रिदिवम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootत्रिदिव (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समासः: ‘त्रीणि दिवानि’ → ‘त्रिदिवम्’ (heaven/three heavens); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; गन्तुम् इत्यस्य कर्म
गन्तुम्to go
गन्तुम्:
Prayojana (प्रयोजन/Infinitival purpose)
TypeVerb
Rootगम् (धातु) → गन्तुम् (कृदन्त)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), ‘to go’
अर्हसिyou deserve/are fit
अर्हसि:
Kriya (क्रिया/Finite verb)
TypeVerb
Rootअर्ह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
Context
"Comforting piteous Bharata, illustrious Kausalya and Kaikeyi too, seeing Lakshmana's mother Sumithra, and attaining sovereignty, make relatives happy. Establishing Ikshvaku race, conducting horse sacrifice and satisfying the Lord attain highest renown by giving wealth in charity to brahmins. You, who are endowed with mighty prowess, deserve to go to heaven", said Lord Maheswara.
Characters & Entities
M
MahādevaR
RāmaB
BharataK
KausalyāK
KaikeyīS
SumitrāL
LakṣmaṇaFAQs
Dharma begins at home: a rightful king first heals grief and restores harmony among family members affected by past conflict.
In the closing counsel section, Mahādeva’s instruction (as preserved in this recension) outlines Rāma’s duties after returning to Ayodhyā, beginning with consoling his family.
Compassion and reconciliation—leadership grounded in empathy rather than triumphalism.