Shloka 34

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते।समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम्।।5.47.34।।

Transliteration

tataḥ kapis taṃ vicarantam ambare patatrirājānilasiddhasevite |

sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayor dṛḍham ||5.47.34||

Translation

随后，那威力如风的神猴在空中追上了他——那是金翅鸟、风神和悉达们出没之处——并紧紧抓住了他的双脚。

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्; time-context)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्; तसिल्-प्रत्ययः)
• Form: अव्ययम्; अव्यय-प्रकारः—काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequence adverb) "thereupon/then"

• कपिः: the monkey (Hanuman)
• कपिः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• तम्: him
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• विचरन्तम्: moving about / flying
• विचरन्तम्: कर्मणि विशेषणम् (qualifier of the object)
• Type: Verb
• Root: वि + चर् (धातुः) → विचरन्त् (वर्तमान-कृदन्तः)
• Form: वर्तमान-कर्तरि-शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः (present active participle); पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., acc. sg.)

• अम्बरे: in the sky
• अम्बरे: अधिकरण (स्थानाधिकरणम्; locus)
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (neut., locative singular)

• पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते: in the sky frequented/served by the king of birds (Garuda), the Wind, and the Siddhas
• पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते: अधिकरणस्य विशेषणम् (qualifier of locus)
• Type: Adjective
• Root: पतत्रिराज + अनिल + सिद्ध + सेवित (कृदन्त) (समासाङ्गानि)
• Form: समासः (बहुपद-तत्पुरुष-प्रायः; ‘पतत्रिराजेन अनिलेन सिद्धैश्च सेविते’ इति भावः); ‘सेवित’ = √सेव् (धातुः) + क्त-प्रत्ययः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (neut., loc. sg.), ‘अम्बरे’ इत्यस्य विशेषणम्

• समेत्य: having approached, reaching
• समेत्य: क्रियाविशेषणम् (पूर्वकाल-क्रिया; adverbial to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + इ (धातुः) → समेत्य (ल्यबन्त-अव्ययकृदन्तः)
• Form: अव्ययकृदन्तम्; ल्यबन्तम् (absolutive/gerund) = “having approached/coming together”

• तम्: him
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• मारुततुल्यविक्रमः: whose prowess is equal to the wind
• मारुततुल्यविक्रमः: कर्तृविशेषणम् (qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: मारुत + तुल्य + विक्रम (समासाङ्गानि)
• Form: समासः (तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः): ‘मारुतेन तुल्यः विक्रमः यस्य’ इति; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.), ‘कपिः’ इत्यस्य विशेषणम्

• क्रमेण: gradually, step by step
• क्रमेण: क्रियाविशेषणम् (manner/instrumental adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instr. sg. used adverbially) = “in due order/gradually”

• जग्राह: seized, caught
• जग्राह: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातुः) → जग्राह
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/Perfect); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (3rd person singular)

• सः: he
• सः: कर्ता (agent; resumptive pronoun for ‘कपिः’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• पादयोः: of (his) two feet/legs
• पादयोः: सम्बन्ध (genitival relation: “by/at the feet/legs of him” → object-part relation)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; द्विवचनम् (genitive dual; also formally identical to locative dual, but here genitive with ‘जग्राह’)

• दृढम्: firmly
• दृढम्: क्रियाविशेषणम् (manner)
• Type: Indeclinable
• Root: दृढ (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (acc. sg. used adverbially as manner) = “firmly”

Context

Thereupon Hanuman with the prowess that was equal to wind, approaching the sky firmly caught hold of the legs of Aksha flying into the abode of Garuda, the Wind-god and the Siddhas.

Characters & Entities

• Hanumān
• Akṣa
• Garuḍa
• Anila/Vāyu
• Siddha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in action is steadfastness: once a righteous mission is underway, obstacles are met with unwavering resolve and capability.

What is the narrative situation?

Akṣa tries to fight from the air; Hanumān closes the distance and captures him by the legs mid-flight.

Which character virtue is emphasized?

Superlative strength and control—power guided by precision rather than chaos.