Shloka 48

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

Devanagari script

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतंमहाह्रदस्थं सलिलं विभाति।घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रंतारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्।।

Transliteration

suptaikahaṃsaṃ kumudair upetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |

ghanair vimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇam ivāntarikṣam ||

Translation

大湖之水，点缀着夜莲（库穆达），又有一只天鹅安睡其中，辉映如夜空：云散无踪，满月高悬，群星罗布。

Word by Word

• सुप्त-एक-हंसम्: a single swan (lying) asleep
• सुप्त-एक-हंसम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुप्त (कृदन्त) + एक (प्रातिपदिक) + हंस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; कर्मधारय-समासः (सुप्तः चासौ एकहंसः)

• कुमुदैः: with night-lotuses
• कुमुदैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: कुमुद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन

• उपेतम्: endowed/covered
• उपेतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उप-इ (इ धातु) (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘उपेत’ = endowed/attended

• महाह्रद-स्थम्: situated in a great lake
• महाह्रद-स्थम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महाह्रद (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महाह्रदे स्थितम्)

• सलिलम्: water
• सलिलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• विभाति: shines/appears radiant
• विभाति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-भा (भा धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• घनैः: by/with clouds
• घनैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: घन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन

• विमुक्तम्: freed from (clouds)
• विमुक्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-मुच् (मुच् धातु) (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘released from/devoid of’

• निशि: at night
• निशि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन (निशि = निशायाम्)

• पूर्ण-चन्द्रम्: the full moon
• पूर्ण-चन्द्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूर्ण (कृदन्त/प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (पूर्णः चासौ चन्द्रः)

• तारा-गण-आकीर्णम्: strewn with clusters of stars
• तारा-गण-आकीर्णम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तारा (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + आ-कीर्ण (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-समर्थ-तत्पुरुषभावः (तारागणेन आकीर्णम् / तारागणस्य आकीर्णम्)

• इव: like/as if
• इव: Sambandha (सम्बन्ध/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय (particle of comparison)

• अन्तरिक्षम्: the sky/firmament
• अन्तरिक्षम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान (standard of comparison)

Context

'With a single swan in sleep night lotuses blooming around it, the water in the big tank appear like the sky free from clouds with the full Moon and clusters of stars scattered. (The swan is the moon, the lotuses the stars and the clean pond the sky).

Characters & Entities

• haṃsa (swan)
• kumuda (night-lotus)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It points to truth as clarity: when ‘clouds’ (confusion) are absent, reality reflects cleanly. Dharma is maintaining a mind like a clear lake—capable of truthful reflection.

What is the narrative situation?

A serene autumn night landscape is described, using a lake-to-sky comparison to intensify the atmosphere around Rama’s vigil.

Which character virtue is emphasized?

Prasāda (lucid calm): a settled, transparent inner state that supports right judgment.