HomeRamayanaBala KandaSarga 65Shloka 5
Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः

Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status

तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।1.65.4।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम। इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।1.65.5।।

tasya varṣasahasrasya vrate pūrṇe mahāvrataḥ || (1.65.4)

bhoktum ārabdhavān annaṃ tasmin kāle raghūttama |

indro dvijātir bhūtvā taṃ siddham annam ayācata || (1.65.5)

罗睺族中最卓越者啊,当他千年誓愿圆满之时,那位大持戒者正要享用已备好的食物;就在那一刻,因陀罗化作婆罗门,向他乞求那现成的食物。

तस्मैto him
तस्मै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (सम्प्रदान), एकवचन
दत्वाhaving given
दत्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having given’
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb: then)
सिद्धम्prepared
सिद्धम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying सर्वम्/अन्नम्)
सर्वम्all (of it)
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; विशेषण
विप्रायto the brāhmaṇa
विप्राय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (सम्प्रदान), एकवचन
निश्चितःdetermined
निश्चितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिश्चित (प्रातिपदिक) < नि-√चि (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (firmly resolved)
निश्शेषितेwhen completely finished
निश्शेषिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootनिःशेषित (प्रातिपदिक) < नि-शेष (प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; locative absolute with अन्ने (when fully consumed)
अन्नेin the food (when food was gone)
अन्ने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
भगवान्the venerable one
भगवान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
अभुक्तःwithout eating
अभुक्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ-भुक्त (प्रातिपदिक) < भुज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-समास/निषेध (uneaten)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (particle: indeed/just)
महातपाःthe great ascetic
महातपाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहातपस् (प्रातिपदिक) = महा + तपस्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; बहुव्रीहि-समास (one whose austerity is great)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
किञ्चित्anything
किञ्चित्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिञ्चित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; अनिश्चित-परिमाण (anything/a little)
अवदत्said/uttered
अवदत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवद् (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विप्रम्to the brāhmaṇa (him)
विप्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
मौनव्रतम्vow of silence
मौनव्रतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमौनव्रत (प्रातिपदिक) = मौन + व्रत
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास
उपस्थितःhaving undertaken/adopted
उपस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootउप-स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active/PPP in sense ‘having undertaken’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमसूचक (then)
वर्षसहस्रम्a thousand years
वर्षसहस्रम्:
Kāla (काल)
TypeNoun
Rootवर्षसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (काल-अत्यन्तसंयोग), एकवचन; ‘for a thousand years’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/प्रसिद्धि (particle: indeed)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
उच्छ्वसन्breathing
उच्छ्वसन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootउद्-श्वस् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘breathing’ (negated)
मुनिपुङ्गवःbest of sages
मुनिपुङ्गवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमुनिपुङ्गव (प्रातिपदिक) = मुनि + पुङ्गव
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; तत्पुरुष-समास (bull among sages)

O Best of Raghus dynasty (Rama) when the thousandyearold vow was over (Viswamitra) the great practitioner of vows began to partake cooked rice. At this moment Indra assumed the guise of a brahmin and asked him for the rice (he was going to eat).

V
Viśvāmitra
R
Rāma
I
Indra

FAQs

Dharma is framed as unwavering commitment to vows and to charitable duty even when it conflicts with immediate self-interest.

This verse repeats the setup: Indra approaches in disguise at the instant Viśvāmitra is about to eat after long austerity.

Moral resilience—preparing the listener for Viśvāmitra’s forthcoming act of self-denial and truthful giving.