Shloka 8

दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः

Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo

Devanagari script

गते तस्मिन्नरश्श्रेष्ठ दिति: परमहर्षिता।कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।1.46.8।।

Transliteration

gate tasmin nara-śreṣṭha ditiḥ parama-harṣitā | kuśa-plavanam āsādya tapas tepe su-dāruṇam || 1.46.8 ||

Translation

噢，人中至善者；当他离去之后，提蒂满怀大喜，来到库沙普拉瓦那，在那里修行极其严厉的苦行。

Word by Word

• गते: when (he) had gone
• गते: अधिकरण (Locative absolute)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सति-सप्तमी (locative absolute)

• तस्मिन्: when he (was)
• तस्मिन्: अधिकरण (Locative absolute)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सति-सप्तमी-सहचर (in him/when he)

• नरश्श्रेष्ठ: O best of men
• नरश्श्रेष्ठ: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: नर-श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: नराणां श्रेष्ठः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• दितिः: Diti
• दितिः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: दिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• परमहर्षिता: exceedingly delighted
• परमहर्षिता: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: परम-हर्षित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘दितिः’ इत्यस्य विशेषणम्; समासः: परम + हर्षित (कर्मधारय)

• कुशप्लवनम्: (the place) Kuśaplavana
• कुशप्लवनम्: कर्म (Goal as object with ‘āsādya’)
• Type: Noun
• Root: कुशप्लवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; स्थाननाम

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: पूर्वक्रिया
• Type: Verb
• Root: आ-√सद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), ‘having reached’

• तपः: austerity
• तपः: कर्म
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तेपे: practised (austerity)
• तेपे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √तप् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• सुदारुणम्: very severe
• सुदारुणम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सु-दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्; समासः: सु + दारुण (कर्मधारय)

Context

"O foremost among men! after Kasyapa had left, Diti exceedingly delighted (at the prospect of having sons) reached Kushaplavana, and practised intense mortifications.

Characters & Entities

• Diti
• Kāśyapa
• Kuśaplavana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is presented as disciplined effort: desired ends are pursued through tapas, endurance, and adherence to conditions.

What is the narrative situation?

After Kāśyapa leaves, Diti goes to Kuśaplavana to perform intense austerities to secure the promised boon.

Which character virtue is emphasized?

Determination (niścaya) and endurance in austerity, even when motivated by personal aims.