Shloka 50

पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival

Bālakāṇḍa 18

Devanagari script

यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।1.18.49।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।1.18.50।।

Transliteration

yathāmṛtasya samprāptir yathā varṣam anūdake | yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca ||

praṇaṣṭasya yathālābho yathā harṣo mahodaye | tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune ||

Translation

噢，大圣仙，欢迎降临。我以为你的到来如同得甘露，如同久旱之地逢甘霖，如同无嗣者因贤淑之妻而得子，如同失而复得，又如同大功告成时的欢喜。

Word by Word

• कम्: which? what?
• कम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (interrogative pronoun), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• ते: for you
• ते: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन

• परमम्: supreme; greatest
• परमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of ‘कामम्’

• कामम्: wish; desire
• कामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• करोमि: shall I do
• करोमि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तम-पुरुष, एकवचन

• किमु: how then?
• किमु: Sambandha/Discourse (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् + उ (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थ-निपात (interrogative particle: ‘indeed/how then?’)

• हर्षितः: delighted
• हर्षितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हर्षित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of implied ‘अहम्’

• पात्रभूतः: become a worthy recipient
• पात्रभूतः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: पात्र (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘पात्रं भूतो’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicate adjective

• असि: you are
• असि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, मध्यम-पुरुष (2nd person), एकवचन

• मे: of me; my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• ब्रह्मन्: O Brahmin
• ब्रह्मन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• दिष्ट्या: by good fortune
• दिष्ट्या: Hetu/Kāraṇa (हेतु/करण)
• Type: Noun
• Root: दिष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; idiomatically ‘by good fortune’

• प्राप्तः: arrived
• प्राप्तः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Active/Resultative participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; with ‘असि’ = ‘you have come’

• असि: you are
• असि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार, परस्मैपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन

• कौशिक: O Kauśika
• कौशिक: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कौशिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (patronymic of Viśvāmitra)

• अद्य: today; now
• अद्य: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: काल-अव्यय (adverb of time)

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सफलम्: fruitful
• सफलम्: Kartṛ-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सफल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of ‘जन्म’

• जन्म: birth
• जन्म: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जीवितम्: life
• जीवितम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• सुजीवितम्: well-lived; truly lived
• सुजीवितम्: Kartṛ-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/पूर्वपद) + जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘सु जीवितम्’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicate adjective of ‘जीवितम्’

Context

"O great sage, welcome to you! Your arrival, to me, is like nectar (to a human being), rains to the parched land, birth of a son to the childless through his worthy wife, recovery of lost properity and festive joy in a great achievemnt.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Viśvāmitra
• amṛta (nectar)
• rain (varṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is truthful reverence: Daśaratha openly honors virtue and tapas, showing that righteousness includes gratitude and respectful recognition of the holy.

What is the narrative situation?

Daśaratha formally welcomes Viśvāmitra and expresses how auspicious and life-giving the sage’s arrival feels to him through a series of similes.

Which character virtue is emphasized?

Bhakti and humility in kingship—Daśaratha’s sincere, satya-filled welcome elevates the sage and models ideal royal speech.