Markandeya Purana — Adhyaya 23, Shloka 24

Adhyaya 23 — Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati

Sanskrit

जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता ।

विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥

Transliteration

jaḍa uvāca iti vākyaṁ tayoḥ śrutvā vimarśam agamat pitā | vimṛśya cāha tau putrau nāgarāṭ prahasann iva ||

Translation

阇荼说道：听到那两人的话，他们的父亲陷入沉思；思量之后，龙王仿佛含笑，对两位儿子开口。

Word by Word

• जडः: Jaḍa (name)
• जडः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-निपात (quotative particle)

• वाक्यम्: statement
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तयोः: of those two
• तयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी-विभक्ति (Genitive/Locative), द्विवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), अव्ययभाव

• विमर्शम्: reflection/deliberation
• विमर्शम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विमर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अगमत्: went/entered (into)
• अगमत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• पिता: the father
• पिता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विमृश्य: having considered
• विमृश्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: वि-मृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), अव्ययभाव

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आह: said
• आह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• तौ: those two
• तौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन

• पुत्रौ: (his) two sons
• पुत्रौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन

• नागराट्: Nāgarāṭ (name/title)
• नागराट्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नागराट् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (ट्-प्रत्ययान्त/विशेष-रूप)

• प्रहसन्: smiling/laughing
• प्रहसन्: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-हस् (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), प्रथमा, पुंलिङ्ग, एकवचन; क्रियाविशेषण-भावे

• इव: as if
• इव: Upamana (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय (particle of comparison)

Speakers

• Narrator: Jaḍa; then Nāgarāṭ (Nāga king) about to speak

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "hasya", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Deliberation before action
• Didactic transition
• Narrative framing

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is not impulsive; the wise deliberate (vimarśa) and then instruct. The ‘smile’ signals confidence in disciplined effort rather than resignation.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative connective tissue (Ākhyāna), supporting ethical instruction.

What is the esoteric significance?

Vimarśa indicates inner discernment (viveka) preceding tapas—action should arise from clarity, not agitation.