Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

कामीकवने द्रौपदी-दर्शनम्

Draupadī Observed at the Kāmyaka Hermitage

जनमेजय बोले--मुने! दुर्योधनको शत्रुओंने जीता और बाँध लिया। फिर महात्मा पाण्डवोंने गन्धर्वोके साथ युद्ध करके उसे छुड़ाया। ऐसी दशामें उस अभिमानी और दुरात्मा दुर्योधनका हस्तिनापुरमें प्रवेश करना मुझे तो अत्यन्त कठिन प्रतीत होता है; क्योंकि वह अपने शौर्यके विषयमें बहुत डींग हाँका करता था, घमंडमें भरा रहता था और सदा गर्वके नशेमें चूर रहा करता था। उसने अपने पौरुष और उदारताद्वारा सदा पाण्डवोंका अपमान ही किया था। पापी दुर्योधन सदा अहंकारकी ही बातें करता था। पाण्डवोंकी सहायतासे मेरे जीवनकी रक्षा हुई, यह सोचकर तो वह लज्जित हो गया होगा; उसका हृदय शोकसे व्याकुल हो उठा होगा। वैशम्पायनजी! ऐसी स्थितिमें उसने अपनी राजधानीमें कैसे प्रवेश किया? यह विस्तारपूर्वक कहिये ।। वैशम्पायन उवाच धर्मराजनिसष्ट स्तु धार्तराष्ट्र: सुयोधन: । लज्जयाधोमुख: सीदन्नुपासर्पत्‌ सुदु:ःखित:,वैशम्पायनजी बोले--राजन्‌! धर्मराजसे विदा होकर धूृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन लज्जासे मुँह नीचा किये अत्यन्त दुःखी और खिन्न होकर वहाँसे चल दिया

janamejaya uvāca—mune! duryodhanaḥ śatrubhir jitaḥ baddhaś ca; tataḥ mahātmabhiḥ pāṇḍavaiḥ gandharvaiḥ saha yuddhaṃ kṛtvā sa mocitaḥ. tādṛśyāṃ daśāyāṃ tasya abhimāninaḥ durātmanaḥ duryodhanasya hastināpure praviśanaṃ mama tu atyantaṃ kaṣṭaṃ pratibhāti; yataḥ sa svavīrye bahu ślāghate, garveṇa pūrṇaḥ, sadā mada-garveṇa mattavat tiṣṭhati. sa svapauruṣeṇa audāryeṇa ca pāṇḍavān satatam apamānayām āsa. pāpī duryodhanaḥ sadā ahaṅkāra-vākyāni eva bhāṣate. “pāṇḍava-sahāyena mama jīvana-rakṣā abhavat” iti matvā sa nūnaṃ lajjitaḥ; tasya hṛdayaṃ śokena vyākulam abhavat. vaiśampāyana! etādṛśyāṃ sthitau sa kathaṃ svāṃ rājadhānīṃ praviṣṭaḥ? etat vistareṇa vada. vaiśampāyana uvāca—rājan! dharmarājān niśamya (niśsṛjya) tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ lajjayā adhomukhaḥ sīdan suduḥkhitaḥ upāsarpad (tataḥ prasthitaḥ).

阇那美阇耶说道:“圣者啊!都律约陀那被仇敌击败并捆缚;随后,大心的般度五子与乾闼婆交战,将他救出。在这般境地里,我以为那骄矜而心性邪恶的都律约陀那要进入哈斯提那补罗,实在极难——他曾大肆夸耀自己的勇武,傲慢自满,常醉于自尊之中。凭着他所标榜的‘男子气概’与‘慷慨’,他只是一味羞辱般度五子。那罪人都律约陀那口中尽是我慢之语。想到‘我的性命竟靠般度五子的援手才得保全’,他必定羞愧难当;其心也必为悲痛所震荡。毗湿摩耶那啊,他在这样的情形下,如何进入自己的都城?请为我详述。” 毗湿摩耶那说道:“大王啊!他向法王辞别之后,持国之子苏约陀那(都律约陀那)因羞耻而低首,意气消沉,忧苦至深,便从那里离去。”

धर्मराजात्from Dharmaraja (Yudhishthira)
धर्मराजात्:
Apadana
TypeNoun
Rootधर्मराज
FormMasculine, Ablative, Singular
निसृष्टःdismissed / permitted to depart
निसृष्टः:
Karta
TypeVerb
Rootनि√सृज्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
तुbut / indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
धार्तराष्ट्रःthe son of Dhritarashtra
धार्तराष्ट्रः:
Karta
TypeNoun
Rootधार्तराष्ट्र
FormMasculine, Nominative, Singular
सुयोधनःSuyodhana (Duryodhana)
सुयोधनः:
Karta
TypeNoun
Rootसुयोधन
FormMasculine, Nominative, Singular
लज्जयाby/with shame
लज्जया:
Karana
TypeNoun
Rootलज्जा
FormFeminine, Instrumental, Singular
अधोमुखःwith face lowered / downcast
अधोमुखः:
Karta
TypeAdjective
Rootअधोमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
सीदन्sinking / dejected
सीदन्:
Karta
TypeVerb
Root√सद्
FormMasculine, Nominative, Singular, शतृ (present active participle)
उपसर्पत्went away / departed
उपसर्पत्:
Karta
TypeVerb
Rootउप√सृप्
FormImperfect (लङ्), Third, Singular, Parasmaipada
सुदुःखितःvery sorrowful
सुदुःखितः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुदुःखित
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

J
Janamejaya
V
Vaiśampāyana
D
Duryodhana (Suyodhana)
D
Dhṛtarāṣṭra
P
Pāṇḍavas
G
Gandharvas
D
Dharmarāja (Yudhiṣṭhira)
H
Hastināpura

Educational Q&A

Arrogance (ahaṅkāra) and habitual insult (apamāna) lead to moral reversal: when one is saved by those one wronged, shame (lajjā) and inner suffering arise. The passage highlights how adharma undermines dignity and how dependence exposes the fragility of pride.

Janamejaya asks how Duryodhana could return to Hastināpura after being captured and then freed through the Pāṇḍavas’ intervention. Vaiśampāyana replies that Duryodhana, having taken leave of Yudhiṣṭhira (Dharmarāja), departed in a downcast, ashamed, and deeply distressed state.