Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

कार्त्तिकेयाभिषेकः — Consecration of Kārttikeya and the Enumeration of His Retinue

अग्निका वह पुत्र अपने तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको व्याप्त करके वहाँ बढ़ने लगा। सरकण्डोंके समूहमें अग्निके समान प्रकाशित होते हुए उस सर्वसमर्थ महात्मा अग्निपुत्रको, जो नवजात शिशुके रूपमें उपस्थित था, छहों कृत्तिकाओंने देखा। उसे देखते ही पुत्रकी अभिलाषा रखनेवाली वे सभी कृतिकाएँ पुकार-पुकारकर कहने लगीं “यह मेरा पुत्र है' ।। तासां विदित्वा भावं॑ तं मातृणां भगवान्‌ प्रभु: । प्रस्नुतानां पय: षड्भिरवदनैरपिबत्‌ तदा,उन माताओंके उस वात्सल्यभावको जानकर प्रभावशाली भगवान्‌ स्कन्द छ: मुख प्रकट करके उनके स्तनोंसे झरते हुए दूधको पीने लगे

agnikā-vahaḥ putraḥ svatejasā sampūrṇān lokān vyāptvā tatra vardhamānaḥ | śarakāṇḍa-samūhe'gnir iva prakāśamānaṃ taṃ sarva-samarthaṃ mahātmā agni-putraṃ yo navajāta-śiśu-rūpeṇa pratyapadyata taṃ ṣaṭ-kṛttikāḥ dadṛśuḥ | taṃ dṛṣṭvā putrābhilāṣiṇyas tāḥ sarvāḥ kṛttikāḥ krandantyaḥ pratyūcuḥ—“eṣa mama putraḥ” iti || tāsāṃ viditvā bhāvaṃ tā mātr̥ṇāṃ bhagavān prabhuḥ | prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā ||

毗耶娑之弟子外舍波耶那叙述道:火神阿耆尼之子以自身光焰炽盛,遍照诸界,于彼处渐渐成长。他在芦苇丛中灿然如火;那位全能的大魂阿耆尼之子——以新生婴儿之形显现——被六位克利提迦女神看见。她们一见此子,皆因渴望得子而反复呼喊:“他是我的儿子!”主神斯甘达洞悉诸母深情,遂显现六面,饮取从她们乳房流出的乳汁。

तासाम्of those (women)
तासाम्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Genitive, Plural
विदित्वाhaving known
विदित्वा:
TypeVerb
Rootविद्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral here)
भावम्the feeling, intention
भावम्:
Karma
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Accusative, Singular
तम्that
तम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
मातॄणाम्of the mothers
मातॄणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमातृ
FormFeminine, Genitive, Plural
भगवान्the blessed/lordly one
भगवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootभगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभुःthe lord
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रस्नुतानाम्of (those) flowing/oozing
प्रस्नुतानाम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्रस्नु (from धातु √स्नु/स्रु in sense 'to ooze/flow')
Formक्त (past passive participle) used adjectivally, Feminine, Genitive, Plural
पयःmilk
पयः:
Karma
TypeNoun
Rootपयस्
FormNeuter, Accusative, Singular
षड्भिःwith six
षड्भिः:
Karana
TypeNumeral
Rootषट्
FormMasculine/Neuter (agreeing with मुख), Instrumental, Plural
वदनैःwith mouths/faces
वदनैः:
Karana
TypeNoun
Rootवदन
FormNeuter, Instrumental, Plural
अपिबत्drank
अपिबत्:
TypeVerb
Rootपा
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
A
Agni
A
Agni-putra (Skanda/Kārttikeya)
Ṣaṭ-Kṛttikāḥ (the six Kṛttikās)
Ś
śarakāṇḍa-samūha (reed-thicket)
P
payaḥ (milk)

Educational Q&A

The passage highlights the ethical dignity of maternal love and the divine response to sincere affection: Skanda recognizes the Kṛttikās’ longing and care, and accommodates them by manifesting six faces—affirming that compassion and rightful nurturing are honored rather than dismissed.

Agni’s newborn son (Skanda) appears radiant in a reed-thicket. The six Kṛttikās see him and each claims him as her own child. Knowing their maternal feeling, Skanda becomes six-faced and drinks milk from all six, thereby accepting them as mothers.