सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार विपुलं ध्वनिम् । तत्पश्चात् उन महातपस्वी त्रितने उस फैली हुई लतामें सोमकी भावना करके मन-ही- मन ऋग्ू, यजु और सामका चिन्तन किया। नरेश्वर! इसके बाद कंकड़ या बालू-कणोंमें सिल और लोढ़ेकी भावना करके उसपर पीसकर लतासे सोमरस निकाला। फिर जलमें घीका संकल्प करके उन्होंने देवताओंके भाग नियत किये और सोमरस तैयार करके उसकी आहुति देते हुए वेद-मन्त्रोंकी गम्भीर ध्वनि की
somasya abhiṣavaṃ kṛtvā cakāra vipulaṃ dhvanim | tatpaścāt sa mahātapāsvī tṛṇe latāyāṃ ca somabhāvanāṃ kṛtvā manasā ṛg-yajuḥ-sāmnām anusmaraṇaṃ cakāra | nareśvara! tataḥ śarkarā-vālukā-kaṇeṣu śilā-musalayor bhāvanāṃ kṛtvā tatra piṣṭvā latāto somarasaṃ niṣpīḍya niravahat | paścāj jale ghṛtasaṅkalpaṃ kṛtvā devatānāṃ bhāgān niyatya somarasaṃ saṃskṛtya tasya āhutīr juhvānaḥ gambhīrayā vedamantradhvanyā nādam akarot ||
毗湿摩波耶那说道:“他完成苏摩的榨取,发出宏大的声响。其后,那位大苦行者特利塔,心中观想苏摩寓于草与蔓延的藤蔓之中,默念《梨俱》《夜柔》《娑摩》三吠陀的赞歌。大王啊,接着,他以卵石与沙粒观作磨石与杵臼,在其上研磨压榨藤蔓,取出苏摩汁。随后,他以神圣的誓愿(saṅkalpa)将清水观为酥油,分定诸天应得之份;备成苏摩,投供于火中,并使吠陀真言那深沉的回响轰然传扬。”
वैशम्पायन उवाच
The verse emphasizes that ritual dharma depends not only on external resources but on disciplined intention (saṅkalpa), correct mantra-remembrance, and ascetic purity; through inner resolve, the sacrificer maintains cosmic order by giving the gods their due.
A great ascetic performs a Soma rite: he envisions Soma in grass and creeper, recalls Ṛg-Yajus-Sāman, symbolically treats sand and pebbles as grinding tools to extract Soma-juice, assigns the gods’ portions, and offers oblations while chanting Vedic mantras with a deep resonant sound.