Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

भीष्मपर्व — अध्याय ११०: पार्थभीमयोः प्रहारः तथा भीष्माभिमुखं संग्रामविस्तारः

Arjuna and Bhima’s pressure; escalation toward Bhishma

न्यविशत्‌ कुरुभि: सार्ध हृष्टरूपै: समन्‍्तत: । भारत! भीष्म भी समरभूमिमें सूृंजयों तथा पाण्डवोंको जीतकर आपके पुत्रोंद्वारा प्रशंसित और अभिवन्दित हो अत्यन्त हर्षमें भरे हुए कौरवोंके साथ शिविरमें गये ।। ततो रात्रि: समभवत्‌ सर्वभूतप्रमोहिनी,तत्पश्चात्‌ सम्पूर्ण भूतोंको मोहमयी निद्रामें डालनेवाली रात्रि आ गयी। उस भयंकर रात्रिके आरम्भकालमें वृष्णिवंशियोंसहित दुर्धर्ष संजय और पाण्डव गुप्तमन्त्रणाके लिये एक साथ बैठे

sañjaya uvāca |

nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ |

tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī |

tatpaścāt sampūrṇa-bhūtān mohamayīṃ nidrāṃ prāpaṇayantī rātriḥ samupasthitā |

tasyā bhīṣaṇāyā rātryā ārambhakāle vṛṣṇivaṃśyaiḥ saha durdharṣaḥ sañjayaḥ pāṇḍavāś ca guptamantraṇāyai ekatra niṣeduḥ ||

三阇耶说道:俱卢众从四面围绕,面容因欢欣而发光;毗湿摩在战场上击败斯林阇耶人与般度五子后,退回营中,并受你诸子称赞礼迎。随后夜幕降临——那使一切众生迷乱之夜——令整个世界沉入迷妄之眠。在那可怖之夜的开端,难以战胜的斯林阇耶人与般度五子,连同弗利施尼族人,聚坐一处,密议军机。

न्यविशत्entered
न्यविशत्:
Karta
TypeVerb
Rootविश् (प्रवेशने) + नि- (उपसर्ग)
Formलङ् (Imperfect), 3, Singular, परस्मैपद
कुरुभिःwith the Kurus
कुरुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootकुरु
FormMasculine, Instrumental, Plural
सार्धम्together (with)
सार्धम्:
Karana
TypeIndeclinable
Rootसार्धम्
हृष्ट-रूपैःwith joyful appearances
हृष्ट-रूपैः:
Karana
TypeAdjective
Rootहृष्ट (ppp of हृष्) + रूप
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
समन्ततःon all sides
समन्ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः
ततःthen
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि
FormFeminine, Nominative, Singular
समभवत्came to be / occurred
समभवत्:
Karta
TypeVerb
Rootभू (सत्तायाम्) + सम्- (उपसर्ग)
Formलङ् (Imperfect), 3, Singular, परस्मैपद
सर्व-भूत-प्रमोहिनीdeluding all beings
सर्व-भूत-प्रमोहिनी:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व + भूत + प्रमोहिनी (from प्र-√मुह्, caus./fem. agent)
FormFeminine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīṣma
K
Kurus (Kauravas)
D
Dhṛtarāṣṭra’s sons (Kaurava princes)
S
Sṛñjayas
P
Pāṇḍavas
V
Vṛṣṇis

Educational Q&A

The verse highlights how victory and praise can swell morale, yet night—symbolic of moha (bewilderment)—falls equally on all beings. Ethically, it suggests vigilance: in war and in life, exhilaration after success must be tempered by clear counsel and disciplined strategy, especially when the mind is prone to confusion.

After a day’s fighting in which Bhīṣma has the upper hand against the Sṛñjayas and Pāṇḍavas, he goes back to the Kaurava camp amid celebration and salutations. Night then arrives, and at its onset the Pāṇḍavas, along with the Vṛṣṇis, sit together for a confidential strategic consultation.