Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
风神说:“由虚空(ākāśa)所生之声,当知为十种:七音——娑阇(ṣaḍja)、利沙婆(ṛṣabha)、乾陀罗(gāndhāra)、中音(madhyama)、第五音(pañcama)、尼沙陀(niṣāda)、提婆多(dhaivata),并加上悦耳、刺耳与和合之声。是故,虚空所生之声分为十类。虚空为诸大之最胜;高于虚空者为我执(ahaṅkāra);高于我执者为觉知之智(buddhi);高于智者为我(ātman);高于我者为未显自然(avyaktā prakṛti);高于自然者为普鲁沙(puruṣa),至上之人。”
वायुदेव उवाच
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.