Shloka 4
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
Devanagari script
ततः पद्मोद्भवो राजन् देवदेव: पितामह: । उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्,राजन्! तब कमलजन्मा देवाधिदेव पितामहने मधुर स्वरमें युक्तियुक्त सार्थक वचन कहा--
Transliteration
tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ | uvāca madhuraṃ vākyam arthavad hetubhūṣitam, rājan ||
Translation
于是，王啊，那莲华所生的祖父——梵天（Brahmā），诸神之神——以柔和之声开口，说出意义深切、并以正当理据装点的言辞，王啊。
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
Formअव्यय
पद्मोद्भवःthe lotus-born (Brahmā)
पद्मोद्भवः:
Karta
TypeNoun
Rootउद्भव (प्रातिपदिक) / पद्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
राजन्O king
राजन्:
Sampradana
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
देवदेवःgod of gods
देवदेवः:
Karta
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पितामहःthe grandsire (Brahmā)
पितामहः:
Karta
TypeNoun
Rootपितामह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid, spoke
उवाच:
Karta
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन
मधुरम्sweet (pleasant)
मधुरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमधुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
वाक्यम्speech, words
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अर्थवत्meaningful, significant
अर्थवत्:
Karma
TypeAdjective
Rootअर्थवत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वाक्यम् इति विशेषणम्)
हेतुभूषितम्adorned with reasons (well-reasoned)
हेतुभूषितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभूषित (कृदन्त-प्रातिपदिक, √भूष्) / हेतु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वाक्यम् इति विशेषणम्)
राजन्O king
राजन्:
Sampradana
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaR
rājan (the king being addressed)P
Padmodbhava (Brahmā)D
DevadevaP
PitāmahaCharacter Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes
Educational Q&A
The verse highlights an ethical ideal of discourse: authoritative instruction should be gentle in tone (madhuram) yet substantial (arthavat) and grounded in clear reasoning (hetubhūṣitam).
Bhīṣma reports that Brahmā—the Lotus-born Grandfather—begins speaking to the king, introducing a didactic passage where divine authority delivers reasoned guidance.