दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
कृत: पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते । न दैवमकृते किंचित् कस्यचिद् दातुमहति,किया हुआ पुरुषार्थ ही दैवका अनुसरण करता है; परंतु पुरुषार्थ न करनेपर दैव किसीको कुछ नहीं दे सकता
kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartate | na daivamakṛte kiñcit kasyacid dātum arhati ||
毗湿摩说道:“人之努力(purushakāra)既已施行,天命(daiva)便随之而来;然若不作努力,天命亦不配赐予任何人任何物。此教既关乎德行亦关乎实用:当以决心与担当而行,所谓‘天命’方能转为顺缘。”
भीष्म उवाच
The verse asserts the primacy of puruṣakāra (human effort): destiny becomes effective only when one acts. Without initiative and work, ‘fate’ cannot be credited with giving results; ethical life requires responsible action rather than fatalism.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma and right conduct. Here he emphasizes that success and divine favor are aligned with deliberate effort, discouraging passivity and reliance on mere destiny.